Pałac Woroncowa
Adres: zaułek Woroncowski, 2a. Odesa
Historia: Pałac został założony w 1826 roku na miejscu dawnej tureckiej twierdzy Yeni-Dunia. Fundatorem był generał-gubernator Kraju Noworosyjskiego, hrabia Michaił Woroncow, który pragnął stworzyć nie tylko rezydencję, lecz symbol potęgi imperium na południu. Budowę ukończono w 1828 roku i pałac natychmiast stał się centrum życia towarzyskiego: odbywały się tu bale, w których uczestniczyli Aleksander Puszkin, Wasilij Żukowski oraz przedstawiciele europejskich rodów monarszych. Po śmierci Michaiła Siemionowicza pałac odziedziczył jego syn Siemion, a następnie wdowa Elżbieta
Pod koniec XIX wieku, po śmierci ostatniego przedstawiciela rodu Woroncowów, pałac był wynajmowany – przez pewien czas funkcjonowało tu męskie gimnazjum. W latach rewolucyjnych 1917–1920 budynek służył jako siedziba Czerwonej Gwardii oraz Rady Deputowanych Robotniczych. W 1936 roku przekształcono go w Pałac Pionierów. Podczas II wojny światowej obiekt poważnie ucierpiał w wyniku nalotów, a część wnętrz została splądrowana przez okupantów. W latach powojennych pałac był wielokrotnie restaurowany z zachowaniem oryginalnej sztukaterii i parkietów. Na rok 2026 pozostaje on głównym akcentem architektonicznym Bulwaru Nadmorskiego, po gruntownej rekonstrukcji fundamentów i kolumnady.
Architektura: styl empirowy. Architekt – Francesco Boffo.
Legendy/Fakty: pod pałacem odkryto rozgałęziony system tuneli prowadzących do katakumb.
Pałac Brzozowskiego (Pałac Szacha)
Adres: ulica Gogola, 2. Odesa
Historia: Budynek wzniesiono w 1852 roku dla polskiego szlachcica Zenona Brzozowskiego. Rodzina Brzozowskich była właścicielem pałacu przez ponad pół wieku, wykorzystując go jako miejską rezydencję. Na początku XX wieku obiekt przeszedł w ręce innego polskiego arystokraty – Józefa Szenbeka. Najbardziej fascynujący okres w dziejach pałacu rozpoczął się w 1909 roku, kiedy wynajął go Mohammed Ali-szach, obalony monarcha Persji, który po rewolucji konstytucyjnej uciekł z Teheranu. Szach zamieszkał tu wraz ze swoim haremem (według przekazów liczącym około 50 żon) oraz liczną świtą. Starał się odtworzyć w Odesie orientalny koloryt, prowadząc jednocześnie aktywne europejskie życie towarzyskie.
Po rewolucji 1917 roku szach wyjechał do Europy, a pałac został znacjonalizowany. W okresie radzieckim mieścił się tu Dom Twórczości Ludowej oraz różne instytucje państwowe. Budynek w niezwykły sposób uniknął poważnych przebudów, co pozwoliło zachować jego gotycki charakter. W latach 2000. pałac stał się siedzibą banku komercyjnego, który przeprowadził gruntowną restaurację elewacji. Dziś jest to jeden z najbardziej fotogenicznych obiektów Odesy, przywołujący epokę romantyzmu.
Architektura: neogotyk. Architekt – Feliks Gąsiorowski.
Legendy/Fakty: mieszkańcy wierzyli, że szach trzymał w piwnicach lwy strzegące jego skarbów.
Pałac Potockich-Naryszkinów
(Muzeum Sztuki)
Adres: ulica Sofijiwska, 5a. Odesa
Historia: Budowę pałacu rozpoczęto w 1823 roku z inicjatywy hrabiny Zofii Potockiej, córki legendarnej Zofii Witt-Potockiej, na cześć której powstał park „Sofijówka”. Był to prezent ślubny dla jej małżeństwa z generałem Pawłem Kisielowem. Z powodu problemów rodzinnych hrabina rzadko bywała w Odesie. W latach 40. XIX wieku pałac nabyła inna wpływowa rodzina – Naryszkinowie (Lew Naryszkin oraz jego żona Olga z domu Potocka). To za ich czasów pałac stał się miejscem najbardziej wystawnych przyjęć w mieście.
Pod koniec XIX wieku budynek podupadł i Naryszkinowie zdecydowali się go sprzedać. W 1888 roku wspólnota miejska pod przewodnictwem Grigorija Marazliego wykupiła pałac z przeznaczeniem na muzeum miejskie. W 1899 roku uroczyście otwarto tu Odeskie Muzeum Sztuki. Władze radzieckie zachowały muzealną funkcję obiektu, choć kolekcja uległa znacznym zmianom. Podczas rumuńskiej okupacji (1941–1944) część eksponatów wywieziono, jednak sam budynek został uratowany dzięki poświęceniu pracowników muzeum. W 2023 roku pałac ucierpiał od fali uderzeniowej w wyniku ostrzału rosyjskich terrorystów, co zapoczątkowało nowy etap prac restauracyjnych trwających do początku 2026 roku.
Architektura: klasycyzm. Architekt – Francesco Boffo. W 1890 roku architekt J. Dmytrenko opracował projekt Audytorium Czytań Ludowych, połączonego z lewym skrzydłem pałacu i doświetlanego światłem górnym. Posiadało ono osobne wejście z dziedzińca. Budowę zakończono 20 czerwca 1891 roku. Obecnie mieści się tam sala wystawowa Muzeum Sztuki w Odesie. W latach 1893–1894 architekt M. Tołwiński przygotował projekt przebudowy i remontu zespołu budynków.
Legendy/Fakty: grota pod pałacem była pierwotnie wykorzystywana jako tajemne miejsce romantycznych spotkań Zofii Potockiej.
Pałac książąt Gagarinów
(Muzeum Literatury)
Adres: ulica Łanżeroniwska, 2. Odesa
Historia: Pałac wzniesiono w latach 1840–1850 dla księcia Dmitrija Gagarina, przedstawiciela jednego z najstarszych rodów arystokratycznych. Książę był znaczącą postacią w życiu społecznym Odesy, a jego żona Zofia Pietrowna uchodziła za jedną z największych piękności epoki. Pałac słynął z wystawnych wnętrz, zwłaszcza „Złotej Sali”, znanej z doskonałej akustyki. Po śmierci księcia spadkobiercy przekazali część budynku Dumie Miejskiej Odesy, która następnie oddała ją Towarzystwu Literacko-Artystycznemu.
To właśnie tutaj na przełomie wieków gromadziła się elita intelektualna: Iwan Bunin, Aleksandr Kuprin, Anton Czechow, Łesia Ukrainka. Odczytywano nowe utwory i dyskutowano o najważniejszych wydarzeniach kulturalnych imperium. Po 1917 roku w pałacu mieściły się różne instytucje – od biur meldunkowych po mieszkania komunalne, co negatywnie wpłynęło na stan dekoracji wnętrz. Dopiero w 1977 roku budynek w całości przekazano Muzeum Literatury. Dzięki żmudnej pracy konserwatorów udało się odtworzyć unikatowy parkiet z 20 gatunków drewna oraz sztukaterię. Dziś jest to serce życia kulturalnego Odesy, gdzie historia literatury łączy się z architektonicznym splendorem.
Architektura: eklektyzm. Architekt – Ludwig Otto.
Legendy/Fakty: według legend duch „białej damy” – księżnej Zofii – do dziś czasem pojawia się w sali balowej.
Pałac hrabiów Tołstojów
(Dom Uczonych)
Adres: ulica Mykoły Sawycza, 4. Odesa
Historia: Pierwsza część pałacu została wzniesiona w latach 30. XIX wieku dla kapitana Chorwata, jednak prawdziwy rozkwit rezydencji rozpoczął się w 1867 roku, gdy nabył ją hrabia Michaił Tołstoj (daleki krewny pisarza Lwa Tołstoja). Rodzina Tołstojów należała do najbogatszych w Odesie; posiadała rozległe majątki ziemskie i aktywnie angażowała się w działalność dobroczynną. Hrabia Michaił Michajłowicz młodszy wzniósł obok osobny budynek przeznaczony na galerię malarstwa, w której zgromadził arcydzieła zachodnioeuropejskiego malarstwa.
Tołstojowie byli inicjatorami powstania pierwszej w imperium stacji pogotowia ratunkowego w Odesie. Po przejęciu władzy przez bolszewików w 1920 roku hrabia, obawiając się o życie rodziny, wyemigrował do Szwajcarii, pozostawiając cały majątek państwu. Co znamienne, przekazał on klucze do pałacu pod warunkiem zachowania biblioteki i kolekcji. W 1934 roku budynek stał się Domem Uczonych. Podczas II wojny światowej niemiecki generał, który tu zamieszkał, był tak oczarowany pięknem pałacu, że zakazał jego zaminowania podczas odwrotu. Dzięki temu do dziś można oglądać oryginalne meble, jedwabne tapety oraz fortepian, na którym grał Ferenc Liszt.
Architektura: klasycyzm i barok. Architekci: F. Boffo, F. Fellner, H. Helmer.
Legendy/Fakty: W Białej Sali pałacu realizowano zdjęcia do filmu „D’Artagnan i trzej muszkieterowie” (sceny w Luwrze).
Pałac Abazy
(Muzeum Sztuki Zachodniej i Wschodniej)
Adres: ulica Włoska, 9. Odesa
Historia: Aleksander Abaza, mąż stanu i wielki właściciel ziemski, zlecił budowę tego pałacu w 1856 roku. Pragnął rezydencji, która podkreślałaby jego pozycję jednego z najpotężniejszych finansistów epoki. Pałac stał się wzorem luksusu: reprezentacyjne schody, wykute z jednego bloku marmuru bez widocznych podpór, uchodziły za cud architektury swoich czasów. Abaza jednak nie cieszył się długo własnością — z powodu trudności finansowych zmuszony był sprzedać ją kasie miejskiej.
Przez pewien czas mieściła się tu kancelaria generał-gubernatora, a następnie Odeska Biblioteka Publiczna. W 1923 roku, na mocy dekretu o nacjonalizacji prywatnych kolekcji, w pałacu utworzono Muzeum Sztuki Zachodniej i Wschodniej. Podczas II wojny światowej budynek uległ częściowym zniszczeniom, lecz główne sale ocalały. W latach 2000. pałac przeszedł kilka etapów prac konserwatorskich. Do 2026 roku muzeum stało się nie tylko skarbcem artefaktów, lecz także nowoczesnym centrum multimedialnym, w którym historia rodu Abazów opowiadana jest poprzez interaktywne instalacje.
Architektura: neobarok. Architekt — Louis Otto.
Legendy/Fakty: Architekt Otto był tak dumny ze schodów pałacu, że założył się o ich trwałość — i stoją niewzruszenie od ponad 160 lat.
Pałacyk Nowikowa
(Muzeum Krajoznawcze)
Adres: ulica Gawanna, 4. Odesa
Historia: Aleksander Nowikow należał do drugiego pokolenia znanej dynastii kupieckiej. Jego dziad, Ilja Nowikow, założył pierwszą w Odesie fabrykę lin. Aleksander Nowikow postanowił utrwalić sukces rodziny, wznosząc w 1876 roku okazały pałacyk w centrum miasta. Budynek wyposażono zgodnie z najnowszymi osiągnięciami techniki epoki: wodociąg, ogrzewanie parowe, a nawet mechaniczne urządzenia do transportu potraw z kuchni do jadalni.
Nowikowowie słynęli z wystawnych przyjęć, na których gromadził się „nowy kapitał” Odesy — przemysłowcy i bankierzy. Po 1917 roku pałacyk użytkowały różne instytucje, a w 1948 roku otwarto tu Muzeum Historyczno-Krajoznawcze. Dzisiejsza ekspozycja zajmuje wszystkie reprezentacyjne sale, opowiadając historię regionu od starożytności po czasy współczesne. Wewnętrzny dziedziniec zachował autentyczny klimat i stanowi integralną część trasy muzealnej.
Architektura: późna eklektyka. Architekt — Feliks Gąsiorowski.
Legendy/Fakty: Według przekazów Nowikow zaprojektował okna swojego gabinetu tak, aby móc dostrzec maszt każdego statku wchodzącego do portu z jego towarem.
Pałacyk Falz-Feina
(„Dom z Atlantami”)
Adres: ulica Gogola, 5–7. Odesa
Historia: Choć obiekt ten bywa często określany jako kamienica czynszowa, powstał jako rodowa rezydencja rodziny Falz-Feinów pod koniec XIX wieku. Ród Falz-Feinów był wyjątkowy: Niemcy z pochodzenia, stali się największymi hodowcami owiec na południu Ukrainy i założyli rezerwat „Askania-Nowa”. Friedrich Falz-Fein, często przebywający w Odesie, potrzebował godnej siedziby. Budynek stał się prawdziwą sensacją dzięki rzeźbiarskiej grupie atlantów.
Mieszkali tu nie tylko właściciele, lecz także znani lekarze, prawnicy i profesorowie uniwersytetu. Po ustanowieniu władzy radzieckiej Falz-Feinowie zostali zmuszeni do emigracji, a budynek przekształcono w mieszkania komunalne, co doprowadziło do stopniowej degradacji wnętrz. W latach 2020. rozpoczęto szeroko zakrojony program ratunkowy „Atlantów”, gdyż rzeźby zaczęły osiadać pod ciężarem balkonu. Do 2026 roku przeprowadzono skomplikowaną operację inżynieryjną wzmacniającą fundamenty i dziś budynek ponownie olśniewa pierwotnym pięknem.
Architektura: secesja. Architekt — Lew Włodek.
Legendy/Fakty: Modelami dla atlantów byli prawdziwi tragarze portu odeskiego, którzy godzinami pozowali rzeźbiarzowi.
Pałacyk Marazliego
Adres: ulica Włoska, 4. Odesa
Historia: Grigorij Marazli, Grek z pochodzenia, przez 17 lat pełnił funkcję prezydenta miasta (1878–1895). Pałacyk ten nabył i przebudował zgodnie z własnym gustem. Będąc niezwykle zamożnym, Marazli uczynił swój dom ośrodkiem wyrafinowanej elegancji. Zgromadził tu jedną z najlepszych prywatnych bibliotek w mieście oraz kolekcję porcelany. Przez długi czas nie miał bezpośrednich spadkobierców, dlatego pałacyk był jego szczególną dumą.
Przyjmował tu koronowane głowy oraz dyplomatów. Po jego śmierci w 1907 roku budynek przeszedł w ręce bratanków. W okresie radzieckim mieściły się tu instytucje medyczne, a przez dziesięciolecia wnętrza skrywały się pod warstwami urzędowej farby. W 2026 roku obiekt pozostaje częściowo własnością miasta, a część sal wykorzystywana jest do uroczystych przyjęć, podczas których próbuje się odtworzyć atmosferę „złotej epoki” Marazliego.
Architektura: styl renesansowo-barokowy. Architekt — Ludwig Otto.
Legendy/Fakty: Marazli słynął z niezwykłej hojności — jeśli w Europie spodobała mu się architektura jakiegoś budynku, kupował jego plany i ofiarowywał je Odesie do wznoszenia obiektów publicznych.
Pałac Kamo
Adres: ulica Tyraspolska, 4. Odesa
Historia: Kupiec Stepan Kamo zamówił wzniesienie tego budynku w latach 40. XIX wieku. Rodzina Kamo należała do ormiańskiej diaspory, która odegrała znaczącą rolę w rozwoju handlu w Odesie. Pałac projektowano jako monumentalną budowlę, mającą „dźwigać” całą tyraspolską przestrzeń placu. Obiekt kilkakrotnie zmieniał właścicieli, wśród których znajdowali się znani bankierzy.
W okresie radzieckim obszerne sale pałacu podzielono ściankami na niewielkie mieszkania, co doprowadziło do utraty wielu elementów wystroju wnętrz. Zewnętrzny monumentalny charakter budynku pozostał jednak niezmieniony. Na początku XXI wieku rozpoczęto prace nad odtworzeniem dekoracji sztukatorskich. Według stanu na 2026 rok dolne kondygnacje pałacu zajmują galerie i butiki, co umożliwiło restaurację fasadowych figur atlantów.
Architektura: neorenesans. Architekt — Iwan Kozłow.
Legendy/Fakty: Mieszkańcy nazywają ten dom „Strażnikiem placu” ze względu na surowy wyraz kariatyd.
Pałacyk Paraskewy
Adres: Bulwar Francuski, 40. Odesa
Historia: Pałac ten należał do kupieckiej rodziny Paraskewów pod koniec XIX i na początku XX wieku. Rodzina zajmowała się handlem hurtowym oraz działalnością filantropijną. Pałacyk powstał w okresie intensywnej zabudowy terenów przyległych do parku Szewczenki (ówcześnie Aleksandrowskiego). Budynek pełnił nie tylko funkcję mieszkalną, lecz także był miejscem spotkań greckiej wspólnoty miasta.
Po rewolucji właściciele opuścili Odesę, a budynek został znacjonalizowany. W różnych latach mieściły się tu sztaby jednostek wojskowych oraz służby sanatoryjne. Dzięki temu, że pałacyk znajdował się nieco na uboczu głównych tras turystycznych, lepiej zachował autentyczne elementy fasady. Obecnie jest to budynek mieszkalny z pomieszczeniami biurowymi, przyciągający uwagę nietypową jak na Odesę plastyką elewacji.
Architektura: eklektyzm. Architekt — Paul Klein.
Legendy/Fakty: Uważa się, że w dekoracji budynku zakodowane są symbole masońskie, ponieważ właściciel miał rzekomo należeć do jednej z lóż.
Dacza Marazliego
(Pałacyk San Donato)
Adres: Bulwar Francuski, 85. Odesa
Historia: Była to letnia rezydencja Grigorija Marazliego. Działka przy Bulwarze Francuskim była ogromna i rozciągała się aż do morza. Marazli nabył ją od rodziny Buturlinów. Założono tu park z rzadkimi roślinami, wzniesiono oranżerię oraz grotę. Nazwa „San Donato” pojawiła się później, gdy posiadłość była wynajmowana lub odwiedzana przez przedstawicieli rodu Demidowów, książąt San Donato.
Po rewolucji dacza stała się częścią zespołu sanatoryjnego (obecnie sanatorium im. Czkłowa). Większość małych form architektonicznych parku uległa zniszczeniu, jednak sam pałac oraz unikatowa oranżeria zachowały się. Do 2026 roku działacze społeczni doprowadzili do wpisania terenu na listę chronionych stref parkowych i rozpoczęła się stopniowa restauracja słynnej groty Marazliego, która stała się symbolem arystokratycznego wypoczynku dawnej Odesy.
Architektura: eklektyzm. Architekt — Feliks Gąsiorowski.
Legendy/Fakty: Według przekazów to właśnie tutaj Marazli zorganizował pierwszy w Odesie „bal elektryczny”, podczas którego iluminacja była zasilana z własnej elektrowni.