Pomniki postaci historycznych
Pomnik księcia De Richelieu
Poświęcony Armandowi Emmanuelowi Sophie Septimanie de Vignerot du Plessis, księciu de Richelieu. Jest to brązowy posąg księcia oraz trzy mosiężne płaskorzeźby symbolizujące rolnictwo, handel i sprawiedliwość. Książę de Richelieu (1766–1822) urodził się we Francji w jednej z najsłynniejszych arystokratycznych rodzin Europy (wszyscy znają kardynała Richelieu z „Trzech muszkieterów”). Podczas Rewolucji Francuskiej, pozostając wiernym monarchii, wyemigrował do Rosji i wstąpił do służby wojskowej. Brał udział w szturmie Izmaiłu w 1790 roku, za co otrzymał order oraz pamiątkową szpadę.
W 1803 roku został mianowany gubernatorem Odesy, a w 1805 roku – generał-gubernatorem Nowej Rosji. Richelieu zdołał czasowo zawiesić podatki dla mieszkańców Odesy. Pod jego rządami handel w porcie rozwijał się bardzo dynamicznie. Wśród jego inicjatyw znalazły się: wspieranie handlu, zwiększanie liczby ludności, rozwój rolnictwa, zakładanie przemysłu oraz rozwijanie edukacji, nauki i kultury. Po klęsce Napoleona w 1814 roku i restauracji Burbonów Richelieu powrócił do Paryża, gdzie został ministrem spraw zagranicznych oraz premierem Francji. Zmarł w wieku 56 lat w Paryżu, ku wielkiemu żalowi mieszkańców Odesy. Jego wkład w rozwój miasta jest nie do przecenienia.
Pomnik wzniesiono w 1827 roku (według innych źródeł – w 1826 lub 1828). Mieszkańcy Odesy nazywają go po prostu „Duc” (książę po francusku i angielsku). Rzeźba oraz płaskorzeźby zostały odlane z brązu w Petersburgu. Cokół zaprojektowali wybitny petersburski architekt A. I. Mielnikow oraz architekt F. K. Boffo. Autorem rzeźby był I. P. Martos. Postać księcia jest nieco większa od naturalnych rozmiarów. Na pomniku widoczne są ślady po kulach, a nawet pocisk tkwiący w cokole. W okresie sowieckim planowano zastąpić pomnik księcia monumentem Kotowskiego, jednak na szczęście nigdy do tego nie doszło.
Pomnik De Ribasa
Don José (Josep) Pascual Dominique de Ribas (1749 / 1751–1800) był szlachcicem pochodzenia hiszpańskiego, wojskowym i urzędnikiem Imperium Rosyjskiego. Urodził się w Neapolu, a zmarł w Petersburgu. Od 1769 roku pozostawał na służbie Imperium Rosyjskiego. Aktywnie uczestniczył w wojnach rosyjsko-tureckich, w wyniku których Krym, a następnie Besarabia weszły w skład Imperium Rosyjskiego. Za udział w szturmie Izmaiłu Suworow nazwał go „bohaterem Dunaju”, a Katarzyna II podarowała mu szpadę wysadzaną diamentami oraz majątek z 800 chłopami pańszczyźnianymi w guberni połockiej.
Po kolejnej wojnie z Turcją do Imperium przyłączono również terytorium między rzekami Bug i Dniestr. W 1793 roku kontradmirał de Ribas został mianowany dowódcą całej floty galer Morza Czarnego, a 27 maja 1794 roku, już jako wiceadmirał, objął stanowisko kierownika projektu budowy portu i miasta Hadżybej (które w styczniu 1795 roku zostało przemianowane na Odesę). Wspólnie z de Volanem de Ribas opracował plan budowy portu w Hadżybeju, wybierając to miejsce ze względu na dogodną zatokę, gdzie morze niemal nigdy nie zamarza. Projekt obejmował nawet szczegółowe koszty finansowe.
22 sierpnia 1794 roku (według kalendarza juliańskiego) uroczyście położono kamień węgielny pod budowę portu, stoczni, dwóch nabrzeży handlowych oraz dwóch cerkwi ku czci patronów żeglarzy – św. Mikołaja i św. Katarzyny. Główna ulica miasta została nazwana Deribasowską na jego cześć. Co ciekawe, de Ribas miał przeciwnika – wiceadmirała Mordwinowa, który proponował budowę portu w rejonie Oczakowa. De Ribasowi udało się jednak przekonać Katarzynę II do swojej koncepcji. Dlatego Odesa zawdzięcza mu swoje powstanie jako ważnego portu i miasta. Gdyby nie on, miejsce to najprawdopodobniej pozostałoby jedynie niewielką osadą.
Pomnik odsłonięto 2 września 1994 roku, na początku ulicy noszącej jego imię. Autorem rzeźby był A. W. Kniazik, a architektem – W. L. Głazyrin.
Pomnik hrabiego Woroncowa
Michaił Siemionowicz Woroncow (1782–1856) był wybitnym wojskowym i mężem stanu, generał-gubernatorem Nowej Rosji i Besarabii od 1823 roku. Dzieciństwo i młodość spędził w Anglii, gdzie jego ojciec, hrabia S. R. Woroncow, mieszkał przez ponad 40 lat. Wykształcony w Anglii, zgodnie z kanonami godnymi brytyjskiego lorda, Woroncow powrócił do Rosji w 1801 roku i rozpoczął służbę wojskową. Od 1802 roku brał udział w wojnach rosyjsko-tureckich i rosyjsko-francuskich; w 1812 roku dowodził dywizją w armii Bagrationa i został ranny w bitwie pod Borodino.
W latach 1815–1818 dowodził korpusem okupacyjnym we Francji, gdzie poznał hrabinę E. K. Branicką, z którą zawarł związek małżeński 20 kwietnia 1819 roku w Paryżu. W 1823 roku został mianowany generał-gubernatorem Nowej Rosji i Besarabii, pełniąc tę funkcję przez 21 lat. Znaczną część swoich wysiłków poświęcił rozwojowi gospodarczemu tych regionów, w szczególności Odesy i Krymu, a także organizacji żeglugi na Morzu Czarnym.
Zmarł 6 listopada 1856 roku w Odesie i został pochowany w pobliskiej katedrze. Jego autorytet, szacunek i miłość mieszkańców były tak wielkie, że wkrótce po jego śmierci, na nadzwyczajnym posiedzeniu Towarzystwa Rolniczego Południowej Rosji – którego był prezesem – jednogłośnie podjęto decyzję o wzniesieniu mu pomnika. W zbiórce funduszy wzięło udział wiele osób; zgromadzono 37 000 rubli, przy czym darowizny wahały się od kilku tysięcy do zaledwie kilku rubli.
Projekt pomnika opracował znany rzeźbiarz F. Brugger, a architektem był F. Boffo. Monument składa się z cokołu, brązowej statuy oraz trzech płaskorzeźb przedstawiających bitwę pod Craonne, zdobycie Warny oraz rozwój rolnictwa i handlu pod protektoratem Woroncowa. Planowany napis brzmiał: „Jego Wysokości księciu Michaiłowi Siemionowiczowi Woroncowowi od wdzięcznych rodaków. 1863”. Obecnie jednak na przedniej stronie cokołu widnieje jedynie lakoniczny napis: „Woroncow”. Wysokość brązowej figury wynosi 3,2 metra, a całkowita wysokość pomnika przekracza 8 metrów. Twarz Woroncowa w monumentalnej rzeźbie uderzająco przypomina zmarłego księcia, ponieważ rzeźbiarz posłużył się jako wzorem niedawno wykonanym portretem autorstwa berlińskiego mistrza Franza Krügera. Pomnik został uroczyście odsłonięty 8 listopada 1863 roku.
W latach 30. XX wieku, kiedy podjęto decyzję o rozbiórce pomnika wraz z soborem Przemienienia Pańskiego, próba ta zakończyła się niepowodzeniem: łańcuch przymocowany do monumentu i połączony z potężnym traktorem po prostu pękł. W ten sposób pomnik pozostał na swoim miejscu na wieki.
Pomnik atamana Hołowatego
Rok: 1999.
Brązowa rzeźba przedstawiająca atamana siedzącego w chwili odpoczynku; obok niego pasący się koń, a nad nimi anioł unoszący się w powietrzu.
Rzeźbiarz: A. Tokariew, architekt: W. Głazyrin.
Skwer Starego Bazaru.
Anton Hołowaty był jednym z atamanów Armii Wiernych Kozaków Czarnomorskich, którzy wspólnie z żołnierzami rosyjskimi walczyli przeciwko Turkom podczas zdobycia Hadżybeju. Jednostka ta została utworzona przez rząd rosyjski w 1787 roku z oddziałów Armii Zaporoskiej (głównie z byłych Kozaków zaporoskich). Armii przydzielono terytorium między rzekami Boh Południowy a Dniestr.
Pomnik Grigorija Marazliego
Pomnik znanego burmistrza Odesy, Grigorija Grigorjewicza Marazliego, został odsłonięty na Placu Greckim 2 września 2004 roku. W 2008 roku przeniesiono go w nowe miejsce i obecnie znajduje się przy ulicy Marazliiwskiej.
Autorami pomnika Grigorija Marazliego są odeski rzeźbiarz A. Kniazik oraz architekt M. Murmanow.
Marazli przez 17 lat (1878–1894) przewodniczył Radzie Miejskiej Odesy i wyróżniał się nie tylko jako działacz publiczny, lecz także jako mecenas i oświecony filantrop. Grigorij Grigorjewicz Marazli (25 lipca 1831 – 1 maja 1907) był burmistrzem Odesy w latach 1878–1895.
Za jego kadencji wybudowano Teatr Operowy, uzyskano zgodę na założenie parku – dzisiejszego Centralnego Parku Kultury i Wypoczynku im. T. G. Szewczenki. Za jego rządów uruchomiono oświetlenie gazowe (latarnie uliczne), pojawił się tramwaj konny oraz otwarto sanatorium w Kujalniku…
Po śmierci G. G. Marazliego jego szczątki zostały pochowane w greckiej cerkwi Świętej Trójcy, jednak w latach 30. XX wieku zostały ekshumowane i zniszczone…
Pomnik „Założycieli” Miasta (obecnie zlikwidowany)
W 1894 roku podjęto decyzję o wzniesieniu pomnika osobom, które „założyły” i budowały miasto. Wśród nich znalazła się cesarzowa Katarzyna II, której – według legendy – przypisuje się nadanie miastu nazwy Odesa. Poniżej umieszczono postacie innych wybitnych osobistości, bezpośrednio zaangażowanych w przekształcenie tureckiej osady w miasto: de Ribasa, księcia Potiomkina, hrabiego Zubowa oraz inżyniera de Volana. W 1900 roku uroczyście odsłonięto pomnik cesarzowej Katarzyny II i jej współpracowników. Rzeźbiarze: M. Popow, B. Edwards, L. Mencione. Architekt: J. M. Dmytrenko. W 1901 roku, na konferencji architektonicznej w Paryżu, Plac Katarzyny wraz z pomnikiem został uznany za najlepszy integralny zespół architektoniczny w Europie. W 1920 roku plac i ulica Katarzyny otrzymały nazwę Karola Marksa. Brązowe figury Katarzyny i jej współpracowników zostały zdemontowane i przeniesione do miejscowego muzeum historycznego. Cokół dawnego pomnika wykorzystano do ustawienia rzeźby Karola Marksa, jednak nie przetrwała ona długo – silny wiatr ją przewrócił. Następnie na środku placu założono parter kwiatowy. W 1965 roku ustawiono pomnik marynarzom, którzy wzięli udział w powstaniu na pancerniku „Potiomkin” w 1905 roku. W 2007 roku Rada Miejska Odesy podjęła decyzję o odtworzeniu utraconego pomnika „Założycieli Odesy”. Pomnik marynarzy z „Potiomkina” przeniesiono na Plac Celny, w pobliże wejścia do portu. Nowy monument wiernie odtworzył oryginał, który stał na placu od 1900 roku. Nową brązową figurę rosyjskiej cesarzowej Katarzyny II wykonał kijowski rzeźbiarz O. Czernoiwanow na podstawie zachowanych fotografii, natomiast figury jej współpracowników są oryginalne i pochodzą ze zbiorów Muzeum Sztuki. Pomnik został ponownie odsłonięty 27 października 2007 roku.
W 2022 roku, po rozpoczęciu zdradzieckiej agresji rosyjskiej przeciwko Ukrainie, los pomnika „Założycieli Odesy” został rozstrzygnięty przez mieszkańców Odesy w drodze głosowania elektronicznego, które zakończyło się 20 października. Większość głosujących – 3914 osób – opowiedziała się za opcją „całkowitego demontażu pomnika”. W nocy z 28 na 29 grudnia zdemontowano pomnik Katarzyny II znajdujący się na Placu Katarzyny. Demontaż, którego oficjalna nazwa brzmiała „Pomnik Założycieli Odesy”, rozpoczął się około godziny 23:00 i trwał niemal trzy godziny. Najpierw usunięto rzeźby faworytów, które za pomocą dźwigu przeniesiono na ciężarówkę, a następnie w ten sam sposób zdjęto rzeźbę Katarzyny II. Po demontażu rzeźby przewieziono do Muzeum Sztuki w Odesie, gdzie będą przechowywane tymczasowo na mocy decyzji Komitetu Wykonawczego Rady Miejskiej Odesy z dnia 30 listopada 2022 roku..
Pomniki wojskowych, ofiar oraz poległych w wojnach
Aleja Bohaterów
Aleja Bohaterów w Parku im. Tarasa Szewczenki w Odesie to miejsce żywej pamięci o współczesnych obrońcach Ukrainy, którzy oddali życie za niepodległość państwa w wojnie z rosyjskim agresorem.
Memoriał został oficjalnie otwarty 29 sierpnia 2024 roku, w Dniu Pamięci Obrońców Ukrainy. W odróżnieniu od klasycznych pomników, Aleja ma charakter projektu dynamicznego: składa się z dużej liczby tablic informacyjnych ustawionych wzdłuż centralnej alejki parkowej. Na każdej z nich znajdują się portret, imię i nazwisko, lata życia oraz krótki opis szlaku bojowego żołnierza. Upamiętnieni są tu żołnierze Sił Zbrojnych Ukrainy, Gwardii Narodowej, straży granicznej oraz ochotnicy – kobiety i mężczyźni, którzy stanęli w obronie ojczystej ziemi.
Powstanie Alei było wynikiem wspólnych działań władz miejskich oraz rodzin poległych bohaterów. Dla wielu mieszkańców Odesy i gości miasta miejsce to stało się punktem refleksji nad ceną wolności. Przechodząc obok uśmiechniętych twarzy na fotografiach, ludzie zatrzymują się, składają kwiaty lub po prostu milczą, oddając hołd bohaterstwu swoich rodaków.
Aleja jest stale uzupełniana o nowe nazwiska. Według stanu na rok 2025 liczba tablic znacznie wzrosła, odzwierciedlając tragiczną, lecz heroiczną kartę najnowszej historii Odesy. Nie jest to jedynie memoriał, lecz przestrzeń wdzięczności, przypominająca, że bohaterowie żyją tak długo, jak długo są pamiętani. Położona w samym sercu najpopularniejszego parku miasta, Aleja Bohaterów organicznie wpisała się w codzienne życie odesytów, przypominając, komu miasto zawdzięcza swoją wolność.
Pomnik Nieznanego Marynarza
9 maja 1960 roku w Centralnym Parku Kultury i Wypoczynku im. T. G. Szewczenki został odsłonięty Pomnik Nieznanego Marynarza. Rzeźbiarz: M. Naruzecki; architekci: G. Topuz i P. Tomilin. Pomnik wzniesiono ku czci żołnierzy Armii Nadmorskiej oraz marynarzy Floty Czarnomorskiej, którzy bohatersko bronili Odesy w 1941 roku. Obelisk, wykonany z czerwonego granitu, żeliwa i brązu, ma wysokość 21 metrów. U jego podstawy, ujęty w brązowy wieniec, płonie Wieczny Ogień. W płycie cokołu odlano z brązu pistolet maszynowy oraz marynarską czapkę.
Od 1968 roku przy pomniku pełni wartę honorową straż.
Pomnik Marynarzy Pancernika „Potiomkin”
28 września 1898 roku w stoczni Admiralicji w Mykołajowie uroczyście położono stępkę pancernika, który miał stać się najpotężniejszą jednostką Floty Czarnomorskiej.
Ze względu na swoje parametry techniczno-taktyczne pancernik eskadrowy „Kniaź Potiomkin Tawrydzki” był najsilniejszym okrętem swojej klasy. Do służby wszedł w maju 1905 roku.
Bunt wybuchł w czerwcu tego samego roku. Bezpośrednim pretekstem miało być zepsute mięso przeznaczone dla marynarzy jako żywność — przynajmniej taką wersję przez lata nauczano w szkołach radzieckich. Współczesne badania wykazują jednak, że był to jedynie pretekst. Warunki życia, wyżywienia i służby w marynarce cesarskiej nie były aż tak złe, a ogólne traktowanie załóg można uznać za znośne. Prawdziwe przyczyny miały charakter znacznie głębszy: ogólny stan państwa oraz pilna potrzeba zmian społecznych i politycznych. Reżim cesarski hamował rozwój społeczeństwa, a niezadowolenie narastało. Nawet jeśli marynarze byli dobrze odżywiani, wiedzieli, że ich rodziny cierpią głód. Po masakrze pokojowej demonstracji 9 stycznia 1905 roku zaczęli rozumieć, że wkrótce mogą zostać wysłani do tłumienia własnego narodu. Ta świadomość stała się prawdziwym źródłem buntu.
Należy zaznaczyć, że rewolucjoniści planowali powstanie we Flocie Czarnomorskiej na jesień. Jednak na „Potiomkinie” wybuchło ono wcześniej — 14 czerwca. Tego samego wieczoru pancernik oraz niszczyciel, którego załoga również się zbuntowała, przybyły do Odesy, gdzie trwał strajk generalny. Następnego ranka marynarze przynieśli na Nabrzeże Platońskie ciało G. N. Wakuleńczuka, jednego z przywódców powstania, zabitego przez oficera. Mieszkańcy Odesy zaczęli schodzić do portu ulicami, zjazdami i schodami. Wydarzenia te zostały uwiecznione w słynnym filmie „Pancernik Potiomkin” z 1925 roku. Od tego czasu schody bulwarowe zaczęto nazywać Schodami Potiomkinowskimi.
Pomnik przedstawia scenę egzekucji zbuntowanych marynarzy na pokładzie pancernika. Marynarze zrywają płótno, którym zostali przykryci przed rozstrzelaniem, aby rzucić się na oficerów. Jednak reżyser S. Eisenstein, autor wspomnianego filmu, pisał, że scena ta była artystyczną fikcją. Były oficer marynarki, który doradzał ekipie filmowej, krytykował ten pomysł, wyjaśniając, że w rzeczywistości płótno kładziono pod stopy skazańców, aby nie splamić pokładu krwią.
Pomnik odsłonięto 25 lipca 1965 roku, początkowo na obecnym Placu Europejskim (dawniej Placu Katarzyny), gdzie wcześniej stały pomniki Katarzyny II, a następnie Karola Marksa, po czym plac zamieniono w rondo kwiatowe. 14 października 2007 roku, w związku z odbudową pomnika Katarzyny II, monument marynarzy „Potiomkina” przeniesiono na Plac Celny. Rzeźbiarz: W. A. Bogdanow. Architekci: M. M. Wołkow i J. S. Łapin.
Memoriał „Skrzydła Zwycięstwa”
Memoriał „Skrzydła Zwycięstwa” został odsłonięty w 1984 roku z okazji 40. rocznicy wyzwolenia Odesy spod rumuńsko-niemieckiej okupacji. Stela z szarego marmuru zwieńczona jest złotą gwiazdą (w 1965 roku Odesa otrzymała tytuł Miasta-Bohatera). Rzeźbiarz: N. Koniszczew; architekci: W. Mironenko, W. Korogod, W. Szynkarenko.
Pomnik Poległych Marynarzy i Statków
Pomnik ten upamiętnia przede wszystkim katastrofę statku „Nachimow”, do której doszło w 1986 roku. Jednocześnie poświęcony jest także statkom pasażerskim i towarowym, które ewakuowały wojsko oraz ludność cywilną z oblężonej Odesy, a także wielu innym jednostkom. Pomnik znajduje się w Parku Szewczenki.
Pomnik Marynarzy-Podwodniaków (Stefan Dżewiecki)
Pomnik Stefana Dżewieckiego, twórcy okrętu podwodnego w Odesie, został odsłonięty w Parku Zwycięstwa w 2004 roku podczas 41. Międzynarodowego Kongresu Podwodniaków i stał się już nieodłączną częścią miasta. W ten sposób odesyci przywrócili miastu nazwisko uczonego, który zaprojektował i przetestował jeden z pierwszych okrętów podwodnych na świecie na redzie Odesy.
Pomnik Stefana Dżewieckiego w Odesie jest tak oryginalny i awangardowy, że natychmiast przyciąga wzrok.
Autorzy pomnika – architekt W. Mironenko oraz rzeźbiarz A. Kopijew – przedstawili Dżewieckiego otoczonego falami symbolizującymi okręt podwodny. Rzeźbiarz, w stylu awangardowo-realistycznym, stworzył wizerunek człowieka, który poświęcił swoje życie morzu, niebu i wynalazkom.
Pomnik Bohaterskich Pilotów 69. Pułku Lotnictwa Myśliwskiego
Architekt: W. Mironenko; rzeźbiarze: W. Patorow, M. Jeremienko. Rok 1984. Znajduje się na Placu Bohaterów Lotnictwa, przy 5. stacji Wielkiego Fontanu, na terenie dawnego wojskowego lotniska.
W pierwszych miesiącach wojny niemiecko-sowieckiej (1941–1945) pułk lotniczy ponosił ciężkie straty nie tylko w powietrzu, lecz także na ziemi, ponieważ naziści znali położenie lotniska.
Podjęto decyzję o budowie dobrze zamaskowanego lotniska w obrębie miasta, na nieużytkach Czubiijewki (przy 5. stacji Wielkiego Fontanu).
Ogrom prac wykonano w ciągu jednego tygodnia, głównie siłami kobiet i młodzieży. Lotnisko, ukryte pod siatkami maskującymi, było niewidoczne dla samolotów wroga.
Dwunastu pilotów pułku, w tym dowódca pułku Lew Lwowycz Szestakow, zostało odznaczonych tytułem Bohatera Związku Sowieckiego.
Pomnik Ofiar Holokaustu
Rzeźbiarz: Z. Cereteli, architekt: W. Głazyryn. Idea i inicjatywa: rodzina Maniowiczów. Park Prochorowski
Holokaust (z greckiego biblijnego holókauston – „całopalenie”, „ofiara całkowicie spalona”) to nazwa planowej zagłady Żydów dokonanej przez nazistów podczas II wojny światowej.
27 stycznia społeczność międzynarodowa obchodzi Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Zaraz po mianowaniu Hitlera kanclerzem Niemiec w 1933 roku zaczęto uchwalać ustawy i podejmować działania ograniczające prawa osób niemających „krwi aryjskiej lub pokrewnej”. Palono książki autorów żydowskich, Żydom zakazywano udziału w życiu kulturalnym kraju, zawierania małżeństw z Aryjczykami oraz odbierano im obywatelstwo niemieckie.
W 1938 roku świat został wstrząśnięty wydarzeniami tzw. „nocy kryształowej”, podczas której zniszczono około półtora tysiąca synagog, wielu Żydów zamordowano lub okaleczono, a tysiące wysłano do obozów koncentracyjnych…
1 września 1939 roku Niemcy zaatakowały Polskę, a już 21 września wydano rozkaz zamknięcia Żydów polskich w gettach.
Od lata 1941 roku naziści rozpoczęli realizację „ostatecznego rozwiązania” na terytorium Związku Sowieckiego: według danych oficjalnych zginęło 1 200 000 Żydów sowieckich.
Ludzie uczciwi różnych narodowości, narażając własne życie, próbowali ratować żydowską ludność skazaną przez nazistów na śmierć. Po wojnie wielu z nich otrzymało tytuł „Sprawiedliwych wśród Narodów Świata”.
Zgodnie z polityką nazistowską, oprócz Żydów na całkowitą zagładę skazani byli także Romowie, osoby z niepełnosprawnościami, osoby chore psychicznie oraz homoseksualiści. Ukraińcy i Rosjanie przeznaczeni byli do częściowej eksterminacji, a tym, którzy mieli przeżyć, nakazywano „orać pola i doglądać bydła”.
Pomniki postaci sztuki i nauki
Pomnik T. Szewczenki
Rok 1966. Rzeźba z marmuru, cokół z granitu. Rzeźbiarze: A. Biłostocki, O. Suprun;
architekt: G. Topuz. Park Szewczenki, od strony ulicy Marazlijewskiej (róg zaułka Sabańskiego).
Na rozległym placu wznosi się dziewięciometrowy pomnik Kobzarza. Wokół znajduje się granitowy parapet. Na granitowej steli wyryto daty życia poety (1814–1861) oraz strofę z utworu „Testament”:
A w wielkiej rodzinie,
w rodzinie wolnej, nowej,
nie zapomnijcie mnie wspomnieć
dobrym, cichym słowem.
Wcześniej pomnik T. Szewczenki (inna, skromniejsza wersja) znajdował się na terenie przed pawilonem biblioteki oraz gry w szachy i warcaby (spalonym w latach 80. XX wieku), naprzeciw łuku „Łanżeron”.
Pomnik I. Franki
Pierwszy na południu Ukrainy pomnik wybitnego ukraińskiego pisarza i działacza politycznego Iwana Franki został odsłonięty w Odesie w 2006 roku. Inicjatywa otwarcia wyszła od wydziału kultury obwodowej administracji państwowej oraz Komitetu Wykonawczego Rady Miejskiej Odesy.
Ogłoszono konkurs na najlepszy projekt pomnika, a za najlepszą uznano propozycję rzeźbiarza B. Rumjancewa oraz architekta N. Rumjancewa.
Pomnik Adama Mickiewicza
Na skrzyżowaniu ulicy Niny Strokatej (do 2024 roku – Bunina) oraz Alei Bohaterów Ukrainy (do 2024 roku – Prospekt Aleksandrowski) znajduje się pomnik Adama Mickiewicza – wybitnego polskiego poety, działacza ruchu narodowowyzwoleńczego i prawdziwego romantyka. Monument ten jest nie tylko ozdobą miasta, lecz także symbolem głębokich więzi kulturowych między Ukrainą a Polską, przypominając o czasie, gdy los przywiódł geniusza nad brzegi Morza Czarnego.
Pobyt poety w Odesie w 1825 roku miał charakter przymusowy – został tu zesłany przez władze carskie za udział w patriotycznych kręgach. Jednak dziewięć miesięcy spędzonych w „południowej stolicy” należało do najbardziej twórczych okresów w jego życiu. To właśnie tutaj Mickiewicz doświadczył burzliwego życia towarzyskiego, miłości oraz inspiracji morskimi krajobrazami. Odeskie wrażenia stały się podstawą słynnego cyklu „Sonety krymskie”, który wszedł do kanonu arcydzieł literatury światowej.
Idea upamiętnienia poety pojawiła się już pod koniec XIX wieku, jednak zrealizować ją udało się dopiero w 2004 roku. Autorami projektu byli rzeźbiarz Ołeksandr Kniazyk oraz architekt Markoz Murmanow.
Brązowa postać Mickiewicza o wysokości około trzech metrów została ustawiona na granitowym cokole. Poeta ukazany jest w dynamicznej pozie – jakby na chwilę zatrzymał się podczas spaceru, narzuciwszy na ramiona płaszcz rozwiewany przez morski wiatr. Jego spojrzenie skierowane jest w dal, oddając stan twórczych poszukiwań i lekkiej melancholii wygnańca. Pomnik harmonijnie wpisał się w architektoniczny zespół miasta, stając się ulubionym miejscem spotkań odeskiej inteligencji oraz polskiej społeczności.
Pomnik I. Babela
Isaak Babel (1894–1940) – pisarz i dramaturg pochodzenia żydowskiego z Odesy. Jego los był tragiczny: w 1939 roku został aresztowany, torturowany i rozstrzelany w kazamatach NKWD. Listę egzekucyjną podpisał J. W. Stalin, który żywił wobec Babla osobistą niechęć. Pośmiertnie został zrehabilitowany w 1954 roku. Dzięki wsparciu K. Paustowskiego, wielkiego admiratora jego talentu, twórczość Babla powróciła do literatury sowieckiej po 1956 roku, choć podlegała cenzurze.
Pomnik odsłonięto 4 września 2011 roku przy ulicy Żukowskiego, naprzeciw budynku przy ulicy Riszeljewskiej 17, w którym pisarz mieszkał do 1924 roku.
Pomnik L. Utiosowa
Leonid Utiosow (1895–1982) – artysta estradowy, Ludowy Artysta ZSRR (1965). Urodził się w Odesie i występował od 1911 roku. Założyciel, dyrygent i solista pierwszego sowieckiego zespołu jazzowego „Tea-Jazz” (później Państwowej Orkiestry Estradowej RFSRR), z którym wystąpił w filmie „Wesołe chłopaki” (1934).
Jego prawdziwe imię brzmiało Lejzer (Łazarz) Wajsbejn.
Mieszkał w zaułku Trikutnym, pod numerem 11, który później przemianowano na zaułek Utiosowa. Pomnik odsłonięto 2 września 2000 roku (w Dniu Miasta). Rzeźbiarz: A. W. Tokariew; architekt: W. L. Głazyryn.
Pomnik S. Utoczkina
Siergiej Utoczkin (1876–1916) – jeden z pierwszych rosyjskich lotników, piłkarz, kolarz, kierowca samochodów i motocykli na początku XX wieku. Uprawiał piętnaście dyscyplin sportowych. Wyróżniał się w kolarstwie, boksie, szermierce, biegach, pływaniu i piłce nożnej. K. Czukowski nazwał go „akademikiem sportu”. Był pionierem lotnictwa: pierwszy lot balonem odbył 1 października 1907 roku, później także nad piramidami Egiptu; pierwszy lot samolotem wykonał 31 marca 1910 roku, stając się drugim lotnikiem Imperium Rosyjskiego. Wykonał około 150 lotów. Zmarł zimą 1915 roku na zapalenie płuc w szpitalu św. Mikołaja.
Pomnik odsłonięto 2 września 2001 roku przed Ogrodem Miejskim, w pobliżu dawnego kina „Utoch-kino”. Rzeźbiarz: A. W. Tokariew; architekt: W. L. Głazyryn.
Pomnik W. Chołodnej
Wiera Chołodna (1893–1919) – słynna aktorka kina niemego, wystąpiła w dziesiątkach filmów.
W 1918 roku przybyła do Odesy w ramach ekspedycji filmowej i tam zmarła, najprawdopodobniej na grypę hiszpankę, choć istnieją również wersje o otruciu.
Jej pomnik znajduje się w miejscu domu, w którym zmarła, w pobliżu soboru Przemienienia Pańskiego.
Pomnik L. Zamenhofa
Pomnik Ludwika Zamenhofa, twórcy języka esperanto, jedyny na Ukrainie. Znajduje się w Odesie, na dziedzińcu przy ulicy Deribasowskiej 3. Odsłonięty w 1959 roku. Rzeźbiarz: Mykoła Błażkow. Odrestaurowany w 2008 roku. Odwiedzany jest przez delegacje zagraniczne oraz miejscowych esperantystów.
Pomnik Steve’a Jobsa
Odsłonięty 5 października 2012 roku w Odesie, w pobliżu Państwowej Akademii Regulacji Technicznej i Jakości. Dwumetrowa rzeźba utworzona z dłoni z logo Apple. Na cokole widnieje napis: „Dziękujemy, Steve / Thanks, Steve”. Rzeźbiarz: K. Maksymenko. Do wykonania pomnika wykorzystano setki kilogramów metalowych elementów. Jest to pierwszy pomnik Steve’a Jobsa na Ukrainie. Nocą jest podświetlany i oferuje bezpłatny dostęp do Wi-Fi.
Pomnik A. Puszkina
Pierwszy pomnik Aleksandra Puszkina na Ukrainie i drugi w Imperium Rosyjskim, odsłonięty w 1889 roku na Bulwarze Nadmorskim. Rzeźbiarka: Z. Polonska; architekt: A. Wasiljew. Brązowe popiersie na granitowym cokole. Puszkin mieszkał w Odesie przez 13 miesięcy w latach 1823–1824 i pisał o mieście. Ulica, przy której mieszkał, nosiła nazwę Włoska (później Puszkinska, a od 2024 roku ponownie Włoska).
Z okazji 50. rocznicy jego śmierci podjęto decyzję o wzniesieniu pomnika, jednak zbiórka funduszy opóźniła jego otwarcie. Wmurowanie kamienia węgielnego nastąpiło 2 lutego 1887 roku, a uroczyste odsłonięcie – 16 kwietnia 1889 roku. Obok rośnie duży platan, który według legendy został posadzony przez Puszkina, choć najprawdopodobniej zasadzono go w czasie odsłonięcia pomnika.
Od 2022 roku, po rosyjskiej agresji na Ukrainę, w społeczności toczy się dyskusja na temat ewentualnego usunięcia lub przeniesienia pomnika jako symbolu rosyjskiej przeszłości imperialnej.
Rzeźby i kompozycje
Rzeźba „Laokoon i jego synowie”
W mitologii greckiej Laokoon był kapłanem i prorokiem Troi, który przestrzegał przed przyjęciem konia trojańskiego – daru od wrogów – za co został ukarany. Rozgniewana Atena, opiekunka Achajów, zesłała straszliwe węże, aby zgładziły Laokoona wraz z jego dwoma synami.
Oryginalna rzeźba „Laokoon i jego synowie” powstała około 200 r. p.n.e. w starożytnym Pergamonie w Azji Mniejszej i była wykonana z brązu. W drugiej połowie I wieku p.n.e., dzięki pracy utalentowanych greckich rzeźbiarzy z wyspy Rodos – Agesandra oraz jego synów Atenodora i Polidora – wykonano kopię z białego marmuru, która do dziś przechowywana jest w Watykanie. Tam po raz pierwszy zobaczył ją burmistrz Odesy G. Marazli. Zachwycony dziełem, zamówił kopię do swojej rezydencji, gdzie została ustawiona w 1870 roku. Później rzeźbę przeniesiono na ulicę Preobrażeńską. Od 1971 roku „Laokoon i jego synowie” znajduje się przed Muzeum Archeologicznym w Odesie. Dzieło, podziwiane przez turystów i mieszkańców, wykonane jest z marmuru kararyjskiego i stanowi wierną kopię oryginału.
„Ogród Rzeźb” Muzeum Literatury
Ogród Rzeźb Muzeum Literatury w Odesie jest zjawiskiem wyjątkowym. Przekazuje niepowtarzalny obraz wiecznie młodej Odesy – miasta, które wchłonęło tradycje wielkich kultur i rozświetliło je swoim słonecznym uśmiechem. Co roku odwiedza go około stu tysięcy turystów.
Oprócz rzeźb bohaterów literackich i geniuszy można tu zobaczyć także słynne „babki połowieckie” – starożytne posągi stworzone przez ludy zamieszkujące obszar nad Morzem Czarnym przed tysiącem lat.
Kompozycja „Czas w Odesie”
Czas w Odesie płynie inaczej niż w innych miastach. Odeski czas mierzy się nie tyle minutami, co odległością między spotkaniami, wydarzeniami, latami i powrotami przyjaciół. Ma on własne okresy i własne reguły.
Postacie ludzkie wielkości dziecka, symbolizujące odesytów różnych pokoleń, narodowości i zawodów; jest tu także odeski kot oraz piesek Żulka – wszyscy oni, przy pomocy rąk dzieci i dorosłych, mogą zacząć wirować w tańcu wokół zegara. Jest on symbolem kruchości życia, w którym beztroskie dzieciństwo ustępuje szczęśliwej młodości, a dojrzałość rodzi mądrość starca, nieskończoność czasu oraz zdolność człowieka do przyspieszania jego biegu. Są rzeczy, które łączą ludzi o zupełnie różnych poglądach, czynią dorosłych na chwilę dziećmi i pozwalają dzieciom łamać zasady. Są wydarzenia, w których spotykają się przeszłość i przyszłość.
Rzeźbiarz: M. Rewa. Rok 2015.
Kompozycja „Drzewo Miłości”
Monument został odsłonięty w Ogrodzie Miejskim 14 lutego 2006 roku, w Dniu Zakochanych. Autor: M. Rewa.
Kompozycja o wysokości trzech metrów i wadze jednej tony ma formę drzewa, którego korona przypomina serce. W brązowej koronie lśni 210 wypolerowanych serc, niczym owoce. Część serc spadła na ziemię u podstawy pnia. Rzeźbiarz wyjaśniał: „drzewo jest podstawą życia – jego korzenie to przeszłość, a korona to teraźniejszość”. Na pniu wypisano słowo „miłość” w 65 językach. Według ludowego wierzenia, jeśli para dotknie pnia, trzymając się za ręce, ich miłość będzie tak trwała jak brąz.
Pomnik Dwunastego Krzesła
Zapewne niewielu jest obywateli byłego ZSRR, którzy – jeśli nie czytali powieści „Dwanaście krzeseł” – przynajmniej nie widzieli filmu na jej podstawie autorstwa Ilji Ilfa i Jewgienija Pietrowa, dwóch humorystów z Odesy. Ich prawdziwe nazwiska to Iechijil-Lejb Arjewicz Fajnzelberg (1897–1937) oraz Jewgienij Pietrowicz Katajew (1902–1942), brat W. Katajewa, innego znanego odeskiego pisarza. omnik dwunastego krzesła z powieści odsłonięto 1 kwietnia 1999 roku. Architekt: M. Rewa.
Warto zaznaczyć, że znajduje się on na najmniejszym placu na świecie – placu Ostapa Bendera. W sezonie turystycznym ustawiają się tu długie kolejki chętnych do zrobienia sobie zdjęcia; mówi się, że „krzesło” przynosi szczęście i dobrobyt finansowy.
Instalacja „Brama Szczęścia” („Domus Solis”)
Zgodnie z zamysłem autora, każdego ranka o wschodzie słońca przez te wrota słońce wchodzi do Odesy. Brama znajduje się na plaży Łanżeron, w pobliżu Club Hotelu, za kompleksem plażowym NEMO Beach Club. Jest to brązowa kopia dawnych odeskich drzwi, które w XIX wieku zdobiły główne wejście do jednego z domów Odesy i z dumą witały mieszkańców oraz gości. Rzeźbiarz: M. Rewa. Rok 2015.
Pomnik Pomarańczy
Monument przedstawia pomarańczę z wyjętym jednym segmentem. Odesyci jednak potocznie nazywają go „pomnikiem łapówki”.
W 1796 roku zmarła Katarzyna II. Jej syn Paweł I, znany z niechęci do matki, obejmując władzę, starał się jej zaprzeczać we wszystkim. Odbiło się to na budowie nowego miasta i portu nad Morzem Czarnym. Według legendy sprytni mieszkańcy Odesy postanowili zjednać sobie Pawła, przekupując go pomarańczami. Rada miejska wysłała cesarzowi 3000 pomarańczy, co złagodziło jego nastawienie i pozwoliło przyznać 250 000 rubli na rozwój portu. Miasto zostało ocalone.
Pomnik odsłonięto 2 września 2004 roku. Rzeźbiarz: A. W. Tokariew; architekt: W. L. Głazyryn.
Kompozycja „Porwanie Europy”
Kompozycja „Porwanie Europy” była darem dla Odesy. Powstała we wrześniu 1994 roku według projektu architektki W. N. Czepelewej i rzeźbiarza A. P. Tokariewa, z inicjatywy komitetu wykonawczego rejonu kijowskiego. Znajduje się przy 9. stacji drogi Fontańskiej.
Kompozycja „Złote Dziecko”
Rzeźbiarz Ernst Nieizwiestny podarował to dzieło Odesie. Odsłonięte w 1995 roku przed dworcem morskim, symbolizuje drzewo, z którego rodzi się dziecko. Mieszkańcy nazywają je „Kinder Niespodzianką”. Mówi się, że twarz dziecka emanuje spokojem i przypomina Buddę.
Pomnik Żony Marynarza „Marynarka”
Odsłonięty w porcie morskim w 2002 roku. Rzeźbiarz: O. Tokar. Kompozycja przedstawia młodą kobietę trzymającą dziecko i spoglądającą w dal, w oczekiwaniu na powrót męża–marynarza. Metalowy parapet dekorujący rzeźbę imituje balkon nabrzeża.
Pomnik Cioci Soni
Brązowa Ciocia Sonia, w kapeluszu i fartuchu, trzyma pęk ryb na środku targu rybnego „Nowy Privoz”. Rzeźbiarze: Ihor Iwczenko i Iłarion Stadnik. Odsłonięty w 2006 roku. Symbolizuje odeskie babcie – filary miasta i jego cywilizacji.