Odesa od zawsze była miastem, w którym krzyżowały się drogi różnych kultur, języków i religii. Nie bez powodu nazywana jest „południową perłą” — nie tylko ze względu na architekturę i morze, lecz także dzięki unikatowemu połączeniu tradycji duchowych. Dziś, w 2025 roku, Odesa zachowuje tę różnorodność mimo wszystkich wyzwań współczesności.
Religijna mapa Odesy przypomina barwny kobierzec, w którym splatają się dawne tradycje i nowoczesne poszukiwania. Obok siebie żyją tu prawosławni i katolicy, protestanci i wyznawcy judaizmu, muzułmanie i buddyści. Każdy znajduje swoje miejsce — czy to w majestatycznych katedrach, niewielkich salach modlitewnych, czy w osobistej refleksji. Odesa pozostaje miastem, w którym wiara stanowi istotną część jego wielowarstwowego portretu kulturowego.
Świątynie Prawosławnego Kościoła Ukrainy (PKU)
W listopadzie 1992 roku w państwowych organach władzy zarejestrowano Odesko-Bałcką Administrację Eparchialną.
W skład eparchii odeskiej wchodzi miasto Odesa wraz z obwodem. Eparchia odeska graniczy z eparchią winnicką oraz eparchią kropywnycką, a od wschodu — z eparchią mikołajowską. Na dzień 01.01.2021 roku w parafiach eparchii posługę pełniło 48 duchownych.
Główną świątynią eparchii odeskiej jest katedralny sobór Narodzenia Chrystusa w Odesie, będący zabytkiem architektury oraz jedną z najstarszych świątyń miasta.
Katedralny Sobór Narodzenia Chrystusa
Odesa, ulica Pastera 5а
Sobór katedralny eparchii odeskiej Prawosławnego Kościoła Ukrainy (do 2018 roku — Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego).
Świątynia stanowi część tzw. Korpusu Cyrkularnego — szpitala kwarantannowego portu odeskiego, wzniesionego w latach 1804–1807 przez Jeana-François Thomasa de Thomon. W 1814 roku w prawym skrzydle szpitala otwarto cerkiew, w której odprawiano nabożeństwa żałobne. W latach głodu była ona schronieniem dla ludzi pozbawionych środków do życia.
W okresie sowieckim część świątyni zajmował szpital. Dopiero w latach 90. XX wieku udało się odzyskać budynek i przywrócić funkcję sakralną. Niestety nie zachowały się dokumenty przedstawiające jej pierwotny wygląd. Oryginalne malowidła ścienne oraz ikonostas zostały zniszczone, dlatego odbudowę świątyni trzeba było przeprowadzić niemal od podstaw: zamówić ołtarz u mistrzów z Żytomierza i od nowa wykonać polichromię wnętrz.
W 2013 roku świątynia, z polecenia Patriarchy Kijowskiego i całej Rusi-Ukrainy Filareta, otrzymała status soboru katedralnego. Od tego czasu odeski Sobór Narodzenia Chrystusa stał się centralną świątynią Patriarchatu Kijowskiego w obwodzie odeskim.
Cerkiew Opieki Najświętszej Bogurodzicy
Odesa, ulica Bachmuckа 67
Mimo że budowa świątyni wciąż trwa, już dziś stała się ona ważnym ośrodkiem życia duchowego i społecznego. Regularnie odbywają się tu nabożeństwa, działa szkoła niedzielna dla dzieci i dorosłych, udzielane są sakramenty małżeństwa oraz sprawowane inne obrzędy. Świątynia pielęgnuje ukraińską tradycję prawosławną, łącząc ją z aktywnym wsparciem lokalnej wspólnoty.
Szczególną cechą tej parafii jest ruch wolontariacki „Pokrowa Peremohy” (Opieka Zwycięstwa), działający przy świątyni. Aktywność ta prowadzona jest nieprzerwanie, o czym świadczą publikacje na ich stronie na Facebooku oraz liczne opinie mieszkańców Odesy.
Cerkiew Opieki Najświętszej Bogurodzicy PKU to nie tylko miejsce modlitwy, lecz także przestrzeń służby, solidarności i wzajemnej pomocy.
Świątynia św. Serafina z Sarowa
Odesa, ulica Świtanku 61
Niepozornie, wśród krzewów i opadłych liści na osiedlu Tairowo, stoi kameralna Świątynia św. Serafina z Sarowa Prawosławnego Kościoła Ukrainy. Jest to parafia prawosławna, w której wierni szczególnie cenią autentyczną duchowość i gościnność. Świątynię odwiedzają mieszkańcy różnych części miasta.
Wnętrze cerkwi jest niewielkie, lecz pełne nastroju. Parafianie podkreślają panującą tu ciepłą atmosferę, prostotę, uważność wobec gości oraz troskę o osoby potrzebujące.
Świątynia ta zajmuje ważne miejsce na mapie współczesnej duchowości Odesy nie ze względu na skalę budowli, lecz dzięki temu, jak funkcjonuje na co dzień: poprzez kazania, modlitewne wsparcie i silne poczucie wspólnoty. Turyści zainteresowani życiem współczesnej wspólnoty prawosławnej powinni tu zajrzeć, aby zobaczyć, jak wiara w mieście przejawia się w drobnych, lecz istotnych rzeczach — w szczerości, dialogu i modlitwie.
Świątynia Świętej Trójcy
Odesa, ulica Fontańska Droga 3 (Park Kosmonautów)
Wśród zieleni parku znajduje się Świątynia Świętej Trójcy — miejsce, do którego każdy może przyjść, by się pomodlić lub odnaleźć wewnętrzny spokój. Jeszcze przed rewolucją 1917 roku stała tu centralna świątynia wojskowa Odesy. Została ona zniszczona, a w jej miejscu wybudowano letnie kino „Sputnik”. Dopiero po rozpadzie Związku Radzieckiego świątynia została odrodzona — od 1997 roku ponownie rozbrzmiewają tu modlitwy. Przed wejściem stoi krzyż z ukrzyżowanym Chrystusem, przypominający o wierze i cierpieniu.
Obecnie świątynia tętni życiem: odbywają się tu nie tylko nabożeństwa, lecz także przyjmowani są uchodźcy, organizowana jest pomoc dla żołnierzy, a prace remontowe prowadzone są nawet w czasie liturgii. Jednak budynek o powierzchni 880 metrów kwadratowych coraz częściej nie jest w stanie pomieścić wszystkich wiernych. „Po zwycięstwie, myślę, że będziemy mogli w pełni rozpocząć rozbudowę” — mówi proboszcz, ojciec Wasyl.
W 2025 roku Rada Miasta Odesy podjęła historyczną decyzję, wyrażając zgodę na wydzielenie działki pod budowę katedralnego soboru Prawosławnego Kościoła Ukrainy w Skwerze Kosmonautów, gdzie obecnie znajduje się cerkiew Świętej Trójcy. Projekt ten liczy już ponad 25 lat — jego realizację przez długi czas blokowały przeszkody prawne oraz zajęcie działki. Teraz wreszcie otworzyła się realna możliwość jego urzeczywistnienia.
Planowana świątynia ma być nie tylko miejscem modlitwy, lecz również administracyjnym centrum eparchii. Według wstępnych szkiców będzie to okazały, nowoczesny obiekt z przestronnym placem wokół. Największym wyzwaniem pozostaje jednak zapewnienie finansowania. To właśnie od wsparcia wspólnoty oraz darczyńców zależy, czy marzenie odeskiej parafii stanie się rzeczywistością.
Świątynia św. Wielkomęczennika Jerzego Zwycięzcy
Odesa, ulica Witalija Nesterenki 36/1
https://www.stgeorge.od.ua/
Na początku XX wieku na Słobodce, przy szpitalu psychiatrycznym, powstała niewielka świątynia — cerkiew pod wezwaniem św. Wielkomęczennika Jerzego Zwycięzcy. Po przejęciu władzy przez bolszewików jej los uległ dramatycznej zmianie: w murach świątyni ulokowano placówkę edukacyjną o wymownej nazwie „Liknep”. Po jej zamknięciu w 1945 roku budynek służył najpierw szkole, a od 1970 roku — Domowi Młodego Technika. Gdy w 1994 roku dzieci opuściły obiekt, świątynia popadła w zapomnienie i stopniową ruinę.
Nowy rozdział w historii tego miejsca rozpoczął się 11 czerwca 1999 roku, kiedy władze miejskie przekazały budynek w dzierżawę wspólnocie parafialnej Świątyni św. Jerzego Zwycięzcy Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego. Od tego momentu, krok po kroku, następowało duchowe odrodzenie oraz przywracanie ciągłości historycznej.
Obecnie świątynia funkcjonuje w strukturach Prawosławnego Kościoła Ukrainy i nadal się rozwija. Wspólnota planuje szeroko zakrojoną rekonstrukcję, aby przywrócić budowli jej pierwotną godność oraz stworzyć odpowiednie warunki do sprawowania nabożeństw.
Monastery i świątynie Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego (UKP PM)
Męski Monaster Święto-Iwerski
Odesa, prospekt Niebiańskiej Sotni, 10/10
Relikwie i świętości:: ikona Matki Bożej „Iwerska”
Już od dziesięciu lat w pobliżu tzw. „Lotniska Szkolnego” w Odesie lśnią złote kopuły Święto-Iwerskiego Monasteru Męskiego. Dawniej, pośród stepów na obrzeżach Odesy, istniał żeński skit Michałowski. Okoliczności jego założenia zatarł czas. Pod koniec XIX wieku skit Michałowski został całkowicie zamknięty. Czynna pozostała jedynie cerkiew skitu, do której gromadzili się nieliczni mieszkańcy okolicznych osad.
Historia Święto-Iwerskiego Odeskiego Monasteru Męskiego w ścisłym znaczeniu rozpoczyna się w 1998 roku. Właśnie wtedy, 19 maja, odbyło się posiedzenie Świętego Synodu Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego (Patriarchatu Moskiewskiego), podczas którego hierarchowie postanowili pobłogosławić otwarcie nowej wspólnoty monastycznej w Odesie, poświęconej Iwerskiej Ikonie Matki Bożej.
Obecnie monaster intensywnie się rozwija: często przybywają tu wielkie relikwie, trwa budowa świątyni ku czci św. Serafina z Sarowa, wzniesiono hotel dla pielgrzymów, a przy monasterze działa szkoła niedzielna.
Męski Monaster Świętego Eliasza
Odesa, ul. Włoska (do 2024 roku – Puszkińska), 79
Relikwie i świętości:: Święta Płaszczanica Pana Jezusa Chrystusa, ikona Matki Bożej „Karmicielka”, relikwie św. Gabriela z Athosu
Monaster został założony w 1884 roku jako metochion rosyjskiego, atoskiego skitu św. Eliasza, którego celem była pomoc pielgrzymom udającym się przez Odesę do Ziemi Świętej oraz na Górę Athos. Pielgrzymów przyjmowano tutaj, zapewniano im schronienie i nocleg, pomagano w uzyskaniu paszportów zagranicznych oraz w zakupie biletów na statek parowy.
Wraz ze wzrostem liczby pielgrzymów, za błogosławieństwem arcybiskupa chersońskiego i odeskiego Nikanaora, Święty Synod zezwolił na rozpoczęcie budowy cerkwi i rozbudowę terenu metochionu. 10 listopada 1894 roku dokonano poświęcenia kamienia węgielnego, a dwa lata później, 22 grudnia 1896 roku, świątynia została konsekrowana. W 1994 roku w cerkwi odnaleziono nienaruszone relikwie św. Gabriela z Athosu.
Od 2004 roku prowadzone są intensywne prace remontowe i restauratorskie. W prezbiterium namalowano ikonę Chrystusa Pantokratora w miejscu górnym, powstały również nowe ikony innych świętych. Systematycznie uzupełniana jest zakrystia w nowe szaty liturgiczne, nabywane jest wyposażenie cerkiewne, odnawiane i złocone są kioty oraz ikony. Rozpoczęto restaurację kopuł, kontynuowana jest przebudowa i remont budynków brackich oraz zarządu eparchialnego, który mieści się przy monasterze od 1997 roku. Biblioteka klasztorna stale wzbogaca się o nową literaturę i czasopisma.
Obecnie szkoła niedzielna prowadzi zajęcia dla dzieci w wieku od 3 do 17 lat. Przy monasterze działa również klub młodzieżowy „Prawosławne Pokolenie”, w ramach którego odbywają się studia nad Pismem Świętym, dyskusje na aktualne tematy, projekcje ambitnych filmów oraz zajęcia z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego.
Święto-Uspieński Patriarszy Monaster Męski
Odesa, zaułek Monasterski, 6
Relikwie i świętości: cudotwórcze relikwie św. Kukszego Odeskiego, relikwie apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego, ikona Matki Bożej „Mlekopitatielnica”, przywieziona do Odesy z Athosu, ikona „Objawienie Matki Bożej św. Sergiuszowi z Radoneża”
Na początku XIX wieku, pewnego wieczoru, w posiadłości bogatego mołdawskiego ziemianina Aleksandra Teutula, położonej na skraju zbocza nad samym morzem, rozpalono ognisko. Niewielki grecki statek, wpływający do portu w Odesie, wziął blask ognia za światło latarni morskiej, zboczył z kursu i osiadł na mieliźnie, w wyniku czego zginęło kilka osób.
W 1813 roku Aleksander Teutul przekazał swój rozległy majątek (dwie działki po 25 dziesięcin) Rosyjskiemu Kościołowi Prawosławnemu. Z czasem na tych ziemiach powstała rezydencja arcybiskupa kiszyniowskiego, a następnie etatowy monaster. W tym okresie wybudowano kamienną cerkiew pod wezwaniem Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy oraz latarnię morską. 1 czerwca 1824 roku monaster został oficjalnie zaliczony do klasztorów drugiej klasy.
Po dojściu do władzy bolszewików cały majątek klasztorny, wszystkie kosztowności i relikwie zostały skonfiskowane „na pomoc głodującym”, a świątynia została wysadzona w powietrze.
Odrodzenie monasteru rozpoczęło się w 1944 roku, a już w 1946 roku otwarto tu Odeską Seminarię Duchowną.
Męski Monaster Świętego Pantelejmona
Odesa, ulica Pantelejmoniwska, 66
Relikwie i świętości: cząstka relikwii św. Wielkomęczennika i Uzdrowiciela Pantelejmona, ikona Matki Bożej „Godne Jest”
Metochion atoskiej wspólnoty został założony w Odesie w 1876 roku, co potwierdzają liczne publikacje, w tym przewodnik z 1883 roku autorstwa E. Fesenki. Uroczyste poświęcenie okazałej, pięciokopułowej, trzykondygnacyjnej świątyni odbyło się 28 grudnia 1895 roku w obecności licznie zgromadzonych wiernych. Cerkiew wzniesiono z kamienia wydobytego na Świętej Górze Athos i sprowadzonego do Odesy.
Od tego czasu każdego roku z metochionu wyruszało na pielgrzymkę ponad dwa tysiące wiernych. Wspólnota udzielała pielgrzymom wszechstronnej pomocy: zapewniała nocleg, posiłki w refektarzu oraz pomagała w przygotowaniu dokumentów niezbędnych do dalekiej podróży.
Po przewrocie październikowym w 1917 roku dla Pantelejmonowskiego metochionu, podobnie jak dla całego Kościoła, rozpoczął się okres ciężkich prób. W 1923 roku świątynia i metochion zostały zamknięte przez władze. Cerkiew ponownie otwarto w czasie II wojny światowej, 15 czerwca 1943 roku. W tym samym okresie uruchomiono kursy teologiczno-pastoralne, które wkrótce przekształcono w Odeską Seminarię Duchowną.
Powojenny okres działalności duszpasterskiej okazał się jednak krótki. W czasie tzw. odwilży chruszczowowskiej, w 1961 roku, świątynia została ponownie zamknięta, a seminaria duchowne oraz bracia klasztorni przeniesieni do Święto-Uspieńskiego Monasteru Męskiego w Odesie.
Nabożeństwa w cerkwi św. Pantelejmona wznowiono w 1990 roku. W 1995 roku ustanowiono tu męski monaster, a 15 sierpnia tego samego roku, po półwiecznej przerwie, dokonano pierwszych postrzyżyn monastycznych. Rozpoczęły się żmudne prace nad odrodzeniem życia zakonnego. 8 grudnia 1996 roku metropolita Agafangel poświęcił główny ołtarz monasteru ku czci Świętego Wielkomęczennika i Uzdrowiciela Pantelejmona.
Żeński Monaster Świętego Archanioła Michała
Odesa, ulica Uspieńska, 4b
Relikwie i świętości: cudotwórcza ikona Matki Bożej Herboweckiej
Odeski Żeński Monaster Świętego Archanioła Michała ma ponad 160-letnią historię. W jego powstanie zaangażowani byli wybitni przedstawiciele życia społecznego Odesy: książę Michaił Woroncow i jego żona Elżbieta Woroncowa, hrabina Róża Edling, mecenas i literat Aleksander Strudza oraz inni.
W 1835 roku generał-gubernator, hrabia Michaił Woroncow, wzniósł na nieużytkach nad morzem, na obrzeżach miasta, cerkiew ku czci swego niebiańskiego patrona – Archanioła Michała. W 1840 roku Święty Synod postanowił utworzyć przy tej świątyni żeński monaster. W klasztorze prowadzono szeroką działalność charytatywną: działała stołówka dla ubogich, szpital oraz szkoła dla dziewczynek-sierot.
W 1923 roku monaster został zamknięty jako „kontrrewolucyjny” – za poparcie patriarchy Tichona i odmowę podporządkowania się tzw. odnowieńczemu rozłamowi. W 1931 roku wysadzono w powietrze Sobór Archanioła Michała wraz z dzwonnicą.
Podczas okupacji Odesy w 1941 roku wszystkie świątynie w mieście zostały ponownie otwarte. 27 kwietnia 1942 roku sporządzono akt przekazania zabudowań klasztornych siostrom wspólnoty. 3 września 1944 roku przełożona monasteru, mniszka Anatolia, została podniesiona do godności ihumenii. W tym czasie w klasztorze mieszkało ponad 70 sióstr, które pracowały w klasztornym szpitalu, młynie, ogrodzie, gospodarstwie, przy wypieku prosfor, w warsztatach i w cerkwi.
W 1961 roku, decyzją władz radzieckich i partyjnych, monaster został ponownie zamknięty, a jego teren przekazano miejskemu szpitalowi przeciwgruźliczemu.
Odrodzenie wspólnoty rozpoczęło się w 1992 roku. Wówczas monaster przedstawiał obraz skrajnego zaniedbania: korpus śpiewaczy leżał w ruinach, budynki były częściowo zawalone, przez dziury w spróchniałych dachach wyrastały drzewa i trawa. Wszędzie widoczne były ślady wieloletniego opuszczenia. Jednak wspólnota zdołała podnieść monaster z ruin.
Obecnie przy monasterze działają warsztaty szycia szat liturgicznych, wytwarzania sprzętów cerkiewnych, pracownie konserwacji ikon oraz haftu złotem i koralikami. Funkcjonuje również charytatywna jadłodzielnia, która codziennie zapewnia posiłki około 500 osobom ubogim i potrzebującym. Na terenie klasztoru działa Dom Miłosierdzia, w którym schronienie znalazło 80 osób pozbawionych dachu nad głową.
Monaster prowadzi szeroką działalność na rzecz dzieci, wspierając przedszkola, szkoły oraz miejską szkołę-internat dla dzieci z niepełnosprawnościami. Przy klasztorze działają szkoły formacji duchowej: dla osób z niepełnosprawnościami, przy sanatorium dziecięcym oraz szkoła niedzielna dla parafian. Działalność edukacyjna prowadzona jest także poprzez bogatą bibliotekę, obejmującą zarówno wydania przedrewolucyjne, jak i współczesne.
W sali wystawowej Domu Miłosierdzia regularnie odbywają się wystawy i wydarzenia kulturalne. Przy monasterze funkcjonuje wydział dyrygencki oraz wydział haftu złotego Odeskiego Seminarium Duchownego, w którym kształcą się studentki z całej Ukrainy. Monaster posiada również dwa skity: Narodzenia Bogurodzicy we wsi Baranowe oraz Wniebowstąpienia Pańskiego w Odesie.
Odeski Sobór Katedralny Przemienienia Pańskiego
Odesa, plac Soborowy, 3
Relikwie i świętości: relikwie św. Innocentego (Borysowa), kopia cudotwórczej ikony Matki Bożej Kasperowskiej, kopia cudotwórczej ikony Matki Bożej Iwerskiej
W sierpniu 1794 roku odbyło się uroczyste poświęcenie miasta Odesy, podczas którego na placu Soborowym pobłogosławiono miejsce pod budowę cerkwi ku czci św. Mikołaja Cudotwórcy. W 1795 roku położono kamień węgielny. Uroczysta konsekracja świątyni miała miejsce 25 maja 1809 roku. Budowę cerkwi przeprowadzono według projektu inżyniera Wondrezanta.
W 1825 roku zatwierdzono projekt dzwonnicy autorstwa Domenica Frapolliego, a w 1841 roku architekt D. Heidenreich opracował projekt części refektarzowej, łączącej dzwonnicę ze starą cerkwią. Częściowe rekonstrukcje przeprowadzono w latach 70. i 80. XIX wieku, a w 1894 roku wykonano generalny remont według projektu architekta Lwa Prokopowicza.
Rozbudowa świątyni była finansowana ze środków miejscowych ziemian Iwanowa i Schlegla, funduszy miejskich oraz ofiar wiernych z całego kraju.
2 marca 1932 roku sobór został zamknięty przez władze. W 1936 roku potężna eksplozja całkowicie zniszczyła najpierw dzwonnicę, a następnie sam sobór.
23 kwietnia 1999 roku, decyzją Rady Ministrów Ukrainy nr 700, Odeski Sobór Katedralny Przemienienia Pańskiego został włączony do „Programu odbudowy wybitnych utraconych zabytków historii i kultury Ukrainy”.
5 września 1999 roku odbyło się uroczyste poświęcenie rozpoczęcia budowy oraz wmurowanie w fundament kapsuły z przesłaniem do przyszłych pokoleń Odesy i relikwiami św. Jerzego Zwycięzcy.
6 stycznia 2005 roku poświęcono dolną cerkiew soboru ku czci św. Innocentego, odeskiego cudotwórcy, i odprawiono uroczyste nabożeństwo.
21 czerwca 2010 roku zwierzchnik Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, Cyryl Gundiajew, poświęcił górną cerkiew soboru. Wówczas publicznie głosił, że „żadne wspaniałe mury ani obfitość złota nie uratują człowieka, jeśli sam nie stanie się świątynią Bożą”, oraz że „lepiej w ogóle nie budować świątyń, jeśli nie żyje się według Bożych przykazań”. Już w 2022 roku patriarcha Cyryl pobłogosławił rosyjską wojnę przeciwko Ukrainie i wychwalał rosyjskich agresorów, mówiąc o rzekomej „walce z faszyzmem” i „obronie narodów Rusi” przed Zachodem.
W nocy z 22 na 23 lipca 2023 roku rosyjscy okupanci ostrzelali Odesę, poważnie uszkadzając historyczne centrum miasta. W wyniku ataku rakietowego znaczne zniszczenia poniósł również Sobór Przemienienia Pańskiego. Po uderzeniu rakiety duchowny Odeskiej eparchii UKP, archidiakon Andrij Palczuk, opublikował emocjonalne nagranie wideo, w którym mówił:
„Rosyjskie bestie trafiły w sobór, który budowała cała Odesa. Rakieta uderzyła bezpośrednio w ołtarz, wszystko zostało obrócone w ruinę. Soboru już nie ma… Dziękuję wam, rosyjscy bracia… Dziękuję, wasza świątobliwość, że trafiliście w samo serce metropolity Agafangela. Bogurodzica wam tego nie wybaczy”.
Rosyjskie pociski zniszczyły stropy trzech dolnych kondygnacji, poważnie uszkodziły wnętrze i ikony oraz całkowicie zniszczyły pomieszczenia techniczne dolnej części soboru.
Sobór Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy
Odesa, ul. Przemienieńska, 70
Relikwie i świętości: cudotwórcza ikona Matki Bożej Kasperowskiej, po raz pierwszy przywieziona do Odesy w 1854 roku ze wsi Kasperowo, relikwie sprawiedliwego Jonasza Odeskiego
Na miejscu obecnej katedry istniała kaplica staroobrzędowców, która została wzniesiona i poświęcona 7 lipca 1814 roku. Już w 1845 roku rozpoczęto budowę trójprzedsionkowej świątyni, natomiast fundamenty obecnego budynku zostały położone 17 lipca 1855 roku przez arcybiskupa chersońskiego i taurydzkiego Innocentego (Borysowa). Środki na budowę przekazali odescy kupcy Jakow i Mykoła Czerepennikowowie, a projekt świątyni opracował architekt Louis Otton. Budowę ukończono w 1869 roku, a 12 kwietnia tego samego roku świątynię poświęcił arcybiskup chersoński i odeski Dymitr (Muretow).
19 stycznia 1875 roku arcybiskup chersoński i odeski Leontij dokonał konsekracji głównego ołtarza dolnej świątyni jednowierczej, poświęconego świętemu biskupowi i cudotwórcy Mikołajowi — patronowi marynarzy i podróżnych, natomiast 30 stycznia poświęcono drugi boczny ołtarz, dedykowany Trzem Świętym Hierarchom: Bazylemu Wielkiemu, Grzegorzowi Teologowi oraz Janowi Chryzostomowi. Po pewnym czasie mieszkańcy Moskwy przekazali na potrzeby dolnej świątyni Odeskiej Cerkwi Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy ikony oraz wyposażenie liturgiczne.
Pod koniec lat 30. XX wieku, w okresie władzy radzieckiej, świątynia została zamknięta. Podczas wojny niemiecko-radzieckiej górna cerkiew uległa poważnym zniszczeniom — niemiecka bomba trafiła w centralną kopułę. Dolna świątynia została zalana wodą do wysokości półtora metra. W 1942 roku władze rumuńskie wznowiły działalność dolnej cerkwi; w tym celu przez kilka dni wypompowywano z niej wodę.
Po zakończeniu działań wojennych ogromną rolę w odbudowie świątyni odegrali arcybiskup Nikon, metropolita Borys oraz patriarcha Aleksy I Simanski. W 2008 roku, z inicjatywy i za błogosławieństwem metropolity odeskiego i izmaiłskiego Agafangela, przeprowadzono generalny remont budynku, zmodernizowano system ogrzewania, po czym świątynię ozdobiono nowymi polichromiami ściennymi. Projektantami wystroju malarskiego górnej cerkwi byli Wołodymyr Borysow i Rostysław Antonow, natomiast same malowidła wykonali artyści Witalij i Danyło Chomnyccy. Równocześnie uporządkowano działalność szkoły niedzielnej.
W 2010 roku pozłocono kopułę nad dzwonnicą, a w 2012 roku — główną kopułę świątyni.
Sobór Świętej Trójcy
Odesa, ulica Europejska, 55А
https://www.holytrinitycathedral.od.ua/
Świątynia została założona w 1795 roku przez metropolitę jekaterynosławskiego i taurydzkiego Gabriela (Banulescu-Bodoni), wraz z trzema innymi cerkwiami, i była przeznaczona dla greckiej wspólnoty miasta. Początkowo miała konstrukcję drewnianą. Dnia 29 czerwca 1804 roku odbyło się uroczyste położenie kamienia węgielnego pod budowę murowanej świątyni, którego dokonał arcybiskup noworosyjski Atanazy. Projekt cerkwi opracował architekt F. Frapolli. 28 maja 1808 roku świątynię poświęcił arcybiskup jekaterynosławski i taurydzki Platon.
Pierwszym proboszczem był protojerej Ioann Rodes, który przyczynił się do rozbudowy świątyni o dwie przybudówki, nadające jej krzyżowy plan w stylu bizantyjskim, z jedną kopułą oraz dzwonnicą zwieńczoną iglicą. W 1821 roku pochowano tutaj doczesne szczątki straconego przez Osmanów Patriarchy Ekumenicznego Grzegorza V, które w 1871 roku zostały przeniesione do Aten. W 1997 roku, w północno-wschodnim narożniku świątyni, poświęcono marmurowy nagrobek w miejscu, gdzie wcześniej spoczywały relikwie hierarchy.
W latach 1900–1908 świątynia została przebudowana pod kierownictwem architekta A. Todorowa. Historyczne nazwy obiektu były następujące: w latach 1808–1908 — Grecka Cerkiew Trójcy Świętej; w latach 1908–1936 — Cerkiew Świętej Trójcy (Grecka); w latach 1936–1941 — świątynia była zamknięta przez władze radzieckie i wykorzystywana jako magazyn zboża (w tym okresie utraciła górny poziom dzwonnicy oraz kopułę, które udało się odtworzyć dopiero w latach 90. XX wieku); w latach 1941–1956 — Cerkiew Świętej Trójcy (otwarta przez władze Transnistrii i funkcjonująca w jurysdykcji Cerkwi Rumuńskiej); w latach 1956–1999 — Cerkiew Świętej Trójcy Podwórza Aleksandryjskiego; w latach 1999–2006 — Cerkiew Świętej Trójcy Metropolii Odeskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego (Patriarchatu Moskiewskiego); od 4 stycznia 2006 roku — Sobór Świętej Trójcy Metropolii Odeskiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego (Patriarchatu Moskiewskiego).
W tym samym roku, na tablicy przy wejściu, na żądanie rządu Grecji, dodano określenie „(grecki)”. Od 2003 roku przy świątyni działa szkoła niedzielna. W 1979 roku cerkiew została wpisana do rejestru zabytków architektury Ukraińskiej SRR objętych ochroną państwową pod numerem 1459. W 2012 roku została uznana za obiekt dziedzictwa kulturowego o znaczeniu narodowym i wpisana do Państwowego Rejestru Nieruchomych Zabytków Ukrainy (nr 150025-Н).
Cerkiew Świętego Aleksego
Odesa, plac Aleksiejewski, 19а
https://alexiy.odessa.ua/
W latach 80. XIX wieku liczba mieszkańców Odesy przekroczyła 300 tysięcy osób. Mieszkańcy rejonów Bliżnie Młyny oraz Woroncowka odczuwali potrzebę budowy nowej świątyni. W 1884 roku zwrócili się oni do biskupa chersońskiego i odeskiego Nikanora z prośbą o wzniesienie nowej cerkwi. Początkowo utworzono tymczasowy dom modlitwy pod wezwaniem św. Aleksandra Newskiego, którego parafię stanowili mieszkańcy ulic Bułgarskiej, Małorosyjskiej, Chutorskiej, Sierociej i Stepowej aż do placu Końskiego włącznie. Dom modlitwy znajdował się przy ulicy Wygonnej (obecnie Zankoweckiej), na terenie dzisiejszego kompleksu sportowego „Lokomotyw”.
Wiosną 1885 roku wierni zwrócili się z prośbą o wyznaczenie miejsca pod stałą świątynię. We wrześniu 1885 roku zatwierdzono projekt budowy cerkwi pod wezwaniem świętego Aleksego, Człowieka Bożego. Koszt budowy świątyni oszacowano na 35 tysięcy rubli. Znaczący wkład finansowy wzniósł pułkownik i znany odeski właściciel nieruchomości I. S. Fedorowski, który przekazał na ten cel 48 tysięcy rubli.
Świątynię założono w 1887 roku, a do połowy 1888 roku budowa została niemal całkowicie ukończona. Architektem był A. D. Todorow. Trójprzedsionkowa cerkiew została wzniesiona w stylu klasycystycznym; posiadała wspaniały ikonostas, bogatą sztukaterię oraz malowidła w stylu starobizantyjskim. Konsekracji świątyni ku czci świętego Aleksego dokonał arcybiskup Nikanor 25 września 1888 roku.
Po dojściu do władzy reżimu radzieckiego rozpoczęły się prześladowania religii, a cerkwie w Odesie były zamykane jedna po drugiej. Cerkiew św. Aleksego funkcjonowała jeszcze przez 15 lat po rewolucji. Została zamknięta 20 marca 1932 roku, a w 1936 roku całkowicie zburzona.
Cudem zachowała się tablica pamiątkowa ze ściany zniszczonej świątyni, zawierająca inskrypcję upamiętniającą fundatora I. S. Fedorowskiego, dzięki któremu cerkiew została wzniesiona. Również w cudowny sposób ocalał wizerunek świętego Aleksego.
W 1942 roku, podczas wojny niemiecko-radzieckiej, wspólnota cerkiewna została odtworzona pod adresem plac Aleksiejewski 15A. Tymczasowa świątynia istniała zaskakująco długo — aż do 1962 roku, kiedy została zamknięta.
Parafia Cerkwi Aleksiejewskiej została odnowiona w latach 90. XX wieku. Początkowo mieściła się tymczasowo w budynku poradni wenerologicznej. W 2008 roku dokonano poświęcenia świątyni ku czci ikony Matki Bożej „Godne jest”, a tymczasowe pomieszczenie parafii wraz z cerkwią znajdowało się przy placu Aleksiejewskim 19.
Wiosną 2001 roku, na miejscu zburzonej świątyni, w centrum placu Aleksiejewskiego, położono kamień węgielny pod budowę nowej cerkwi. Uroczysta konsekracja odbudowanej Cerkwi Świętego Aleksego odbyła się 15 września 2013 roku.
Cerkiew Świętego Dymitra
Odesa, ulica Lustdorfska Droga 6
(na terenie Nowego Cmentarza Chrześcijańskiego)
W celu upamiętnienia Najprzewielebniejszego Dymitra, arcybiskupa chersońskiego i odeskiego, Rada Miejska Odesy w dniu 20 lutego 1884 roku podjęła decyzję o wzniesieniu, ze środków miejskich, cerkwi na Nowym Cmentarzu, pod wezwaniem Świętego Dymitra, metropolity rostowskiego, którego wspomnienie Kościół prawosławny obchodzi 21 września. Tą samą uchwałą przeznaczono na budowę świątyni kwotę 25 000 rubli.
W czerwcu 1885 roku komisja do spraw budowy świątyni podpisała umowę z wykonawcami — inżynierami Planowskim i Gajnowśkim — na realizację cerkwi według projektu architekta Georgija Dmytrenki. Położenie kamienia węgielnego oraz obrzęd poświęcenia odbyły się 14 lipca 1885 roku w obecności Najprzewielebniejszego Nikanora, biskupa chersońskiego i odeskiego.
Budynek cerkwi, wzniesiony w rosyjskim stylu jarosławskim, wyróżniał się wieloma interesującymi rozwiązaniami architektonicznymi. Prace budowlane postępowały szybko i nieprzerwanie, a już 11 czerwca 1887 roku komisja budowlana odebrała ukończony obiekt. Do lata 1888 roku całość prac została w zasadzie zakończona. Świątynia majestatycznie górowała nad nowo otwartym w 1885 roku, wciąż niemal pustym, Nowym Cmentarzem. Dnia 1 października (30 września według starego stylu) 1888 roku odbyło się poświęcenie cerkwi, wzniesionej ku pamięci zmarłego arcybiskupa chersońskiego i odeskiego Dymitra (Muretowa). Uroczystego aktu konsekracji dokonał Najprzewielebniejszy Nikanor, arcybiskup chersoński i odeski.
W 1936 roku w świątyni posługiwali dwaj święci męczennicy: metropolita odeski Anatolij (Grysiuk) oraz archimandryta Gennadij (Rebezo). Historia cerkwi jest wyjątkowa również z tego powodu, że pozostaje ona jedyną prawosławną świątynią w Odesie, która nigdy nie została zamknięta — nawet w czasach radzieckich — dzięki staraniom akademika Wołodymyra Fiłatowa.
Cerkiew Świętego Grzegorza Teologa
Odesa, ulica Staroportofrankiwska, 18
W okresie przygotowań do obchodów Dnia Miasta burmistrz Odesy, Hryhorij Marazli, wystąpił z inicjatywą wybudowania na własny koszt cerkwi przeznaczonej dla duchowego rozwoju uczniów kilku odeskich placówek oświatowych. Lokalizację świątyni wybrano przy ulicy Staroporfankowskiej, w zaułku pomiędzy miejską szkołą sześcioklasową a Drugim Gimnazjum Żeńskim. Projekt cerkwi opracował architekt S. Landesman. Położenie kamienia węgielnego pod budowę nowej świątyni miało miejsce 9 sierpnia 1894 roku, natomiast uroczyste poświęcenie odbyło się dopiero 16 marca 1896 roku.
Konsekracji cerkwi, dedykowanej świętemu Grzegorzowi Teologowi oraz świętej męczennicy Zoi (tak bowiem nazywali się rodzice Hryhorija Marazliego), dokonał Najprzewielebniejszy Tichon, biskup jelisawetgradzki, w asyście arcybiskupa chersońskiego i odeskiego Justyna.
W 1930 roku świątynia została zamknięta przez bolszewików. Jednak w okresie okupacji rumuńskiej część cerkwi odeskich ponownie otworzyła swoje podwoje — wśród nich znalazła się także cerkiew Świętego Grzegorza Teologa i świętej męczennicy Zoi. W maju 1961 roku nastąpiło drugie zamknięcie świątyni, po czym jej pomieszczenia przeznaczono na magazyn zakładu piekarniczego.
Dnia 14 marca 1991 roku cerkiew została ponownie przekazana Ukraińskiemu Kościołowi Prawosławnemu, po czym przeszła pod jurysdykcję Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego. Po zakończeniu prac remontowych, 6 lutego 1994 roku, została ponownie poświęcona przez metropolitę odeskiego Agafangela. W 2002 roku wnętrze świątyni ozdobiono polichromiami autorstwa odeskiego ikonografa S. Burdy.
Cerkiew Świętych Wielkomęczenników Adriana i Natalii
Odesa, Bulwar Francuski, 46
Kamień węgielny pod budowę świątyni położono w 1897 roku, natomiast gotowy obiekt został poświęcony 31 października 1900 roku przez arcybiskupa chersońskiego i odeskiego Justyna. Początkowo patronami cerkwi byli święci Mateusz i Eugenia. Wśród możliwych autorów projektu architektonicznego wymienia się L. Włodka oraz L. Prokopowicza.
Obiekt sakralny powstał dzięki funduszom radcy stanu Matwieja Mawrokordata, który przekazał swoją pobliską willę na potrzeby szkoły dla niewidomych, a przy tym zakładzie postanowił urządzić niewielką cerkiew. Koszt budowy świątyni wyniósł 25 000 rubli.
Bezpośrednio po przewrocie październikowym, gdy wszystkie wille przy Bulwarze Francuskim zostały wywłaszczone, cerkiew nadal pozostawała otwarta. Zamknięto ją dopiero w 1930 roku, adaptując budynek na klub. Ponowne otwarcie obiektu kultowego nastąpiło w 1942 roku, w okresie rumuńskiej okupacji Odesy. W tym samym roku świątynię ponownie poświęcił — już jako metropolita Naddniestrza Rumuńskiego Kościoła Prawosławnego — Visarion, nadając jej jednocześnie nowe wezwanie świętych Wiktora i Visariona, swoich dwóch patronów związanych z jego imieniem świeckim i zakonnym.
Po II wojnie światowej, decyzją arcybiskupa odeskiego Nikona, budynek stał się cerkwią domową duchowieństwa diecezji, zamieszkującego w sąsiednim domu. W 1957 roku po raz trzeci zmieniono patronów świątyni, poświęcając ją świętym Pawłowi i Natalii. Sześć lat później cerkiew ponownie zamknięto. Najpierw urządzono w niej muzeum ateizmu, a następnie stołówkę. Nieremontowany budynek stopniowo popadał w ruinę; kilkukrotnie ulegał zniszczeniom w wyniku pożarów. Po jednym z nich obiekt przekazano Związkowi Kompozytorów, który rozpoczął jego przebudowę z myślą o utworzeniu kameralnej sali koncertowej. Prace te nie zostały jednak ukończone, gdyż w trakcie adaptacji zapadła decyzja o przywróceniu budynkowi jego pierwotnej funkcji sakralnej.
Dnia 22 grudnia 1989 roku świątynia została poświęcona po raz trzeci — tym razem ku czci męczenników Adriana i Natalii. Aktu konsekracji dokonał metropolita odeski i chersoński Leontij. Ponowne przystosowanie budynku do celów religijnych oraz uzupełnienie wystroju wnętrza odbywało się pod kierunkiem ówczesnego proboszcza, ihumena Arkadiusza (Taranowa), przy udziale parafian oraz mnichów monasteru Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy.
Ze szczególną czcią w cerkwi otaczane są cudotwórcza ikona Świętego Mikołaja oraz kopia cudotwórczej ikony Matki Bożej „Szybkiej Pomocy”. Obie ikony zostały napisane w rosyjskim monasterze świętego Pantelejmona na Athosie i przekazane świątyni przez Odeską Wytwórnię Filmową.
Parafianinem cerkwi był znany akademik W. P. Fiłatow.
Świątynie rzymskokatolickie
Archikatedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
Odesa, ulica Europejska (do 2024 roku – Katerynińska), 33/1
Rzymskokatolicka archikatedra w Odesie, główna świątynia diecezji odesko-symferopolskiej. Przeznaczona dla około 2000 wiernych.
Budowę świątyni rozpoczęto w 1847 roku według projektu architekta Francesco Morandiego. Projekt został następnie dopracowany i ukończony przez polskiego architekta Feliksa Gąsiorowskiego, który doprowadził inwestycję do końca.
Świątynia została konsekrowana 16 sierpnia 1853 roku przez biskupa Ferdynanda Kanna. Z okazji konsekracji doktor Reno podarował kościołowi ikonę Matki Bożej – oryginalne dzieło znanego florenckiego malarza XVII wieku Carla Dolciego. Ponadto Olga Potocka ofiarowała świątyni kopię obrazu Rafaela „Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny”, wykonaną w formie ikony przez artystę Fischera. Zgodnie z testamentem Michała Mykulicza do katedry przekazano dwanaście marmurowych figur apostołów autorstwa włoskich rzeźbiarzy oraz cztery figury ewangelistów. Papież Pius IX podarował katedrze marmurową chrzcielnicę. Artyści z Düsseldorfu ofiarowali czternaście obrazów Drogi Krzyżowej na pamiątkę konsekracji świątyni.
W katedrze znajdowało się 120 dębowych ławek oraz sześć dużych brązowych żyrandoli. Po lewej stronie od wejścia wisiał obraz św. Rocha – patrona chroniącego przed epidemiami – a także srebrny żyrandol z francuskim napisem: „Na pamiątkę zarazy z 1812 roku”, w którym palił się wieczny ogień.
W 1935 roku władze komunistyczne zamknęły katedrę i urządziły w niej klub bułgarsko-niemiecki. Część cennych przedmiotów udało się ocalić dzięki przeniesieniu ich do kościoła św. Piotra Apostoła: ikonę Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, czternaście obrazów Drogi Krzyżowej, marmurową chrzcielnicę, kilka rzędów ławek oraz konfesjonał.
Na początku wojny niemiecko-sowieckiej Niemcy zwrócili katedrę wspólnocie katolickiej. Jednak w 1949 roku świątynię ponownie odebrano wiernym: kolumny zburzono, marmur rozbito, a wewnątrz dobudowano kilka kondygnacji – kościół przebudowano na salę sportową.
W latach 80. i 90. XX wieku rozpoczął się ruch na rzecz zwrotu świątyni wspólnocie. 9 sierpnia 1991 roku prałat Tadeusz Hoppe otrzymał klucze do budynku. Od tego czasu katedra była odbudowywana przez kolejnych proboszczów: ojców Ignacego Ryndzionka, Jana Dąbala i Wiktora Szczawińskiego. Odtworzono tablice pamiątkowe w miejscach pochówku A. Langerona i W. Lipskiego. W 2003 roku z kościoła św. Piotra powróciły do katedry ikona Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, obrazy Drogi Krzyżowej oraz chrzcielnica.
Kościół św. Piotra Apostoła
Odesa, ulica Havanna, 5
Rzymskokatolicki kościół w Odesie. Przez długi czas był jedyną czynną świątynią rzymskokatolicką w Odesie oraz na południu Ukrainy. Od 2019 roku posiada status bazyliki mniejszej.
Fundatorami świątyni byli potomkowie francuskiego rodu Vassalów, którzy osiedlili się w Odesie pod koniec XVIII wieku. Jeden z potomków rodu – Piotr Vassal – w 1911 roku zakupił działkę przy ulicy Hawannej, na której planował w 1912 roku wybudować salę koncertową według projektu architekta F. P. Nesturcha. Zmarł jednak, nie rozpoczynając budowy. Jego bratanek i spadkobierca, Aleksander Władimirowicz Vassal, postanowił wznieść w miejscu planowanej sali koncertowej kaplicę ku czci Piotra Vassala. Znaczące środki finansowe na budowę przekazali także parafianie z arystokratycznych rodów, m.in. Ralli i Frederique.
Projekt świątyni opracowali architekt Artur Gustawowicz L’juiks oraz inżynier społeczny Karol Jakowicz Messner. Sprawami związanymi z budową zajmował się ojciec Auguste Manillier, który osobiście prowadził negocjacje dotyczące otwarcia nowej parafii z ministrem wyznań religijnych w Petersburgu.
6 października 1913 roku biskup tyraspolski Józef Kessler poświęcił wzniesioną kaplicę ku czci św. apostoła Piotra, na pamiątkę Piotra Vassalla. Od tego czasu świątynia funkcjonowała jako kaplica dla marynarzy-katolików (kościół znajduje się w pobliżu Odeskiego Portu Morskiego).
Po dojściu bolszewików do władzy rozpoczęły się prześladowania religijne. W latach 20. XX wieku ojciec Auguste Manillier opuścił Odesę, a ojcowie Pietro Leone i Jean Nicolas zostali skazani. W ciągu kolejnych trzynastu lat represjom poddano wszystkich ośmiu kapłanów, którzy pozostali w Odesie po wojnie domowej. W 1935 roku zamknięto archikatedrę Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, a w 1936 roku wysadzono w powietrze katedrę św. Klemensa. Od tego momentu kościół św. Piotra stał się jedyną rzymskokatolicką świątynią nie tylko dla mieszkańców Odesy, lecz także dla katolików całego południa Ukrainy.
W październiku 1941 roku do Odesy wkroczyły wojska niemieckie, a miasto znalazło się w granicach Rumunii. Przywrócono diecezję tyraspolską z katedrą w Odesie; jej ordynariuszem został biskup Mark Gläser, wcześniej proboszcz kościoła w Kiszyniowie. Katedrą ponownie stała się otwarta archikatedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. W kwietniu 1942 roku proboszczem parafii św. Piotra został Pietro Leoni, były kapelan włoskiego szpitala w Odesie. Do katedry Wniebowzięcia zwrócono z muzeów relikwie – figury i obrazy, natomiast kaplica św. Piotra pozostawała pusta.
Po wkroczeniu wojsk sowieckich 21 maja 1945 roku zarejestrowano rzymskokatolicką wspólnotę miasta, a 23 maja – radę wspólnot. Jednak już 29 maja 1945 roku ojciec Pietro Leoni wraz ze swoim wikariuszem, Francuzem Jeanem-Mauricem Nicolasem, zostali aresztowani na ulicy.
Dopiero 2 września 1947 roku do Odesy przybył nowy proboszcz – ojciec Aleksander Samosenko. 23 listopada 1949 roku archikatedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny została ponownie zamknięta, a kaplica św. Piotra Apostoła uzyskała status kościoła parafialnego. W okresie radzieckim w kaplicy przechowywano ikonę Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, obrazy Drogi Krzyżowej autorstwa niemieckich mistrzów, marmurową chrzcielnicę – dar papieża Piusa IX, ławki, konfesjonał oraz inne przedmioty kultu.
Nowy etap w dziejach świątyni rozpoczął się w 1958 roku wraz z przybyciem z Wilna do Odesy ojca salezjanina Tadeusza Hoppe. Objął on duszpasterstwo i zamieszkał w podziemiach kościoła. Ojciec Tadeusz Hoppe odegrał ogromną rolę w życiu rzymskokatolickiej wspólnoty miasta: znacznie wzrosła liczba parafian, w kościele pojawiły się nowe ołtarze, zawisł nowy żyrandol. Udało mu się odzyskać dla katolików Odesy archikatedrę (ul. Katerynińska), dom parafialny zburzonej katedry św. Klemensa (ul. Bałkiwska) oraz salę katechetyczną i spotkań (ul. Hawanna). 10 listopada 2003 roku ojciec Tadeusz Hoppe zmarł, a w rocznicę jego śmierci w podziemiach kościoła otwarto muzeum jego imienia.
Ojciec Tadeusz Hoppe należał do Zgromadzenia Salezjanów Księdza Bosko (SDB). Od początku lat 90. XX wieku wspólnota salezjańska zaczęła się rozwijać, poszerzając zakres swojej działalności. Utworzono nową parafię przy archikatedrze i przeprowadzono ratowanie tej świątyni, znajdującej się w stanie awaryjnym (1991–2002). W 1999 roku wykupiono budynek dawnego przedszkola przy ulicy Malinowskiego w dzielnicy Czeriomuszki, gdzie otwarto Młodzieżowe Centrum „Don Bosco”, obejmujące przedszkole, szkołę podstawową, internat dla chłopców oraz oratorium dla dzieci i młodzieży.
Mimo że kościół św. Piotra pozostawał stale otwarty, od 1922 roku wspólnota katolicka była pozbawiona prawa własności do budynku świątyni. Po dziesięciu latach biurokratycznych starań, 16 grudnia 2015 roku podczas sesji Rady Miejskiej podjęto długo oczekiwaną decyzję: „Zwrócić nieodpłatnie na własność Religijnej Wspólnocie Kościoła Rzymskokatolickiego kościół św. Piotra w Odesie kultowy budynek niemieszkalny (kościół) […]”.
Świątynie greckokatolickie
Katedra św. Apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego
Odesa, ulica Gimnazyczna, 22/24
Parafia św. Apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego została oficjalnie erygowana w 2005 roku, kiedy przy ulicy Gimnastycznej w Odesie otwarto świątynię-kaplicę. Pomieszczenie zostało zakupione przez biskupa Wasyla Iwasiuka. Do momentu otwarcia kaplicy modlitewnej św. Andrzeja, już od 1994 roku była zarejestrowana wspólnota Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego pw. świętych Borysa i Gleba. W tym okresie nabożeństwa odbywały się w prywatnym mieszkaniu pani Myrosławy Hładiny przy ul. Fiłatowa 46 oraz w podziemiach rzymskokatolickiego kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny przy ul. Europejskiej 33.
Pierwszą uroczystą Boską Liturgię oraz obrzęd poświęcenia pomieszczenia przystosowanego na kaplicę modlitewną przy ul. Gimnastycznej 22 odprawił Jego Błogosławioność Lubomyr kardynał Huzar we współcelebrze z biskupem Wasylem Iwasiukiem, egzarchą odeskim, biskupem Stepanem Menkiem, egzarchą donieckim, oraz biskupem Wasylem Semeniukiem, arcybiskupem i metropolitą tarnopolsko-zborowskim. Świątynia św. Apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego jest katedrą urzędującego egzarchy odeskiego, biskupa Mychajła Bubnija.
Warto podkreślić, że przy parafii działa szkoła katechetyczna im. metropolity Andrzeja Szeptyckiego oraz prowadzona jest intensywna katechizacja młodzieży i dorosłych, organizowane są letnie obozy oraz rekolekcje. Funkcjonują także wspólnoty modlitewne: „Apostolstwo Modlitwy”, „Matki w Modlitwie”, Bractwo Matki Bożej Nieustającej Pomocy oraz „Apostolstwo Dobrej Śmierci”, Klub Biblijny, Wspólnota Błogosławieństwa, Rycerze Kolumba, a także duszpasterstwo i działalność charytatywno-społeczna. W świątyni przechowywane są relikwie św. Antoniego Padewskiego oraz kopia cudownej ikony Matki Bożej Zarewanickiej.
Cerkiew Świętego Archanioła Michała
Odesa, ulica Niepodległości (do 2005 roku – Armijska), 10а
Relikwie: relikwie św. Mikołaja Cudotwórcy
Świątynia znajduje się na terenie przylegającym do Południowego Terytorialnego Zarządu Wojskowej Służby Porządku Sił Zbrojnych Ukrainy w Odesie. Poświęcenie miejsca oraz złożenie kapsuły pod budowę pierwszej pełnowymiarowej cerkwi w mieście Odesa odbyło się 12 czerwca 2017 roku.
W realizację budowy zaangażowało się wielu dobroczyńców i ofiarodawców z Odesy, parafianie katedry św. Apostoła Andrzeja Pierwszego Powołanego oraz parafii Wniebowstąpienia Pańskiego, ludzie dobrej woli z różnych regionów Ukrainy, a także mecenasi z zagranicy. Budową zajmowała się pięcioosobowa brygada rzemieślników z miasta Werchowyna (obwód iwanofrankiwski) pod kierownictwem pana Mykoły Illiuka. Prace nad wznoszeniem świątyni trwały z przerwami przez dwa lata. Budowla sakralna została wzniesiona w stylu huculskim z drewna świerkowego.
Na terenie parafii znajduje się sala katechetyczna, wykorzystywana do katechez, spotkań młodzieżowych, prób chóru, zebrań parafialnych, konferencji oraz kiermaszów charytatywnych. Parafię obsługuje dwóch kapłanów.
Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego
Odesa, prospekt Księcia Włodzimierza Wielkiego, 10а
Parafia Wniebowstąpienia Pańskiego w mikrorejonie Kotowski miasta Odesa została założona 21 maja 2017 roku. Tego dnia odbyło się poświęcenie świątyni-kaplicy.
Prace nad urządzeniem kaplicy modlitewnej rozpoczęły się w 2016 roku. Dzięki wsparciu sponsorskiego organizacji charytatywnych Renovabis oraz Kirche in Not, a także dzięki własnym ofiarom wiernych Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego w Odesie, zakupiono lokal handlowy i przystosowano go do celów liturgicznych.
W latach 2016–2017, z błogosławieństwa egzarchy odeskiego biskupa Mychajła Bubnija, pracami nad urządzeniem kaplicy kierował wikariusz sądowy Egzarchatu Odeskiego, ks. dr Mykoła Słobodjan.
Przy parafii działa szkoła katechetyczna, prowadzona jest aktywna katechizacja młodzieży i dorosłych, organizowane są letnie obozy oraz rekolekcje. Funkcjonuje także duszpasterstwo i działalność społeczna. W każdą sobotę, siłami parafian, na terenie parafii organizowane są charytatywne posiłki dla osób bezdomnych.
Przy parafii apostolat prowadzą siostry zakonne ze Zgromadzenia Słowa Wcielonego.
Ormiański Kościół Apostolski (OKA)
Odesa od dawna była miastem wielonarodowym, a społeczność ormiańska zajmuje w niej szczególne miejsce. Już od XIX wieku Ormianie aktywnie uczestniczyli w życiu miasta, rozwijając handel, kulturę i edukację. Naturalne jest więc, że jedną z głównych duchowych opór wspólnoty stał się Ormiański Kościół Apostolski.
Świątynia św. Grzegorza Oświeciciela
Odesa, ulica Arkadijśke Plato, 5/4
Pierwszy ormiański kościół w Odesie został wzniesiony w 1844 roku ze środków zebranych przez ormiańskie stowarzyszenie Odesy i znajdował się na skrzyżowaniu ulic Bazarnej i Kateryninskiej. Podczas II wojny światowej budynek został zniszczony, a na jego miejscu wzniesiono pięciopiętrowy budynek mieszkalny.
W 1993 roku na Gagarinskim Plato przeznaczono działkę pod budowę nowego kościoła ormiańskiego, a już w listopadzie 1995 roku świątynia, która otrzymała wezwanie św. Grzegorza Oświeciciela, została konsekrowana i otworzyła swoje drzwi dla wiernych. Świątynię św. Grzegorza Oświeciciela poświęcił Najwyższy Patriarcha, Katolikos Wszystkich Ormian Garegin I.
W listopadzie 2008 roku, obok kościoła św. Grzegorza Oświeciciela, otwarto Ormiańskie Centrum Kultury, któremu nadano imię znanego w Odesie uczonego Lewona Kalustjanca. Jest to nie tylko okazały budynek, lecz także ważny ośrodek życia kulturalnego wspólnoty. Mieszczą się tu szkoła niedzielna, niedzielne przedszkole, muzeum etnograficzne, biblioteka, a także liczne zespoły zainteresowań oraz pracownie nauki tradycyjnych rzemiosł narodowych.
Niemiecki Kościół Ewangelicko-Luterański
Kościół Luterański św. Pawła
Odesa, ulica Nowoselskiego, 68
https://stpaul.od.ua/
Główna świątynia wspólnoty luterańskiej w Odesie, znana również pod nazwą „Kircha Odeska”.
Już za panowania cesarzowej Katarzyny II rozpoczęto akcję osiedlania niemieckich kolonistów na terenie Imperium Rosyjskiego. Część z nich otrzymała ziemie na nowo przyłączonych obszarach, które wcześniej należały do Imperium Osmańskiego, na południe od ziem prowincji ukraińskich. Zwarta społeczność niemieckich kolonistów istniała również w Odesie. Z myślą o luterańskiej wspólnocie miasta wzniesiono pierwszą luterańską kirchę, poświęconą w 1827 roku. Autorem i budowniczym świątyni był architekt Francesco Boffo. Uroczystość otwarcia odbyła się 9 października 1827 roku. Datę tę uznaje się za moment założenia Kościoła św. Pawła.
Rozwój wspólnoty religijnej doprowadził pod koniec XIX wieku do konieczności przebudowy świątyni. Okazało się jednak, że stan techniczny budynku uniemożliwia rekonstrukcję. W celu ograniczenia kosztów latem 1894 roku podjęto decyzję o zachowaniu części fundamentów oraz pierwszego poziomu wieży, wzniesionego nie z kamienia sztucznego, lecz z tzw. kamienia łamanego. Projekt nowego kościoła opracował architekt pochodzenia niemieckiego Hermann Schewrembrandt; jednym z jego współpracowników był przyszły architekt Adolf Minkus, natomiast prace wykonawcze i konsultacje prowadził architekt pochodzenia szwajcarskiego Christian Skweder. Uroczyste położenie kamienia węgielnego pod budowę świątyni odbyło się 12 (24) czerwca 1895 roku. Zgodnie z projektem kościół miał pomieścić 1500 wiernych. Nowa świątynia luterańska otrzymała trzy dzwony. Uroczystość otwarcia miała miejsce 25 czerwca (7 lipca) 1897 roku. W tym czasie Kościół św. Pawła był trzecią co do wielkości świątynią luterańską po kościołach w Petersburgu i Moskwie.
Cechą charakterystyczną zarówno starego, jak i nowego kościoła luterańskiego było skierowanie głównego wejścia na północny wschód, co wynikało z usytuowania działki.
Do 1942 roku kircha pełniła funkcję świątyni. W latach powojennych mieściły się tu kolejno sala gimnastyczna, biblioteka oraz sala koncertowa. W 1976 roku budynek ucierpiał w wyniku pożaru. W czasach ZSRR opuszczona świątynia stała pusta i nie była w żaden sposób użytkowana.
Dopiero w okresie niepodległości Ukrainy wspólnota religijna powróciła do zniszczonego kościoła. W 1992 roku zrujnowany budynek został przekazany Niemieckiemu Kościołowi Ewangelicko-Luterańskiemu na Ukrainie.
Wieloletnie zaniedbania doprowadziły do powstania głębokich pęknięć w murach, całkowitego zniszczenia XIX-wiecznego wnętrza oraz poważnych uszkodzeń fundamentów w części prezbiterialnej. Badania techniczne wykazały skalę zniszczeń i skłoniły do „skrócenia” tej części świątyni podczas odbudowy. Zgodnie z przyjętą koncepcją renowacji mury tej części rozebrano, a wykorzystując starą cegłę wzniesiono pomieszczenia współczesnego Niemieckiego Centrum Kultury. Nowy budynek, usytuowany za historyczną kirchą, nie narusza kompozycji jej głównej fasady. Zlikwidowano dwie niewielkie przybudówki, z których jedna pełniła funkcję składu węgla, a druga mieściła piec grzewczy. Ze względów bezpieczeństwa sejsmicznego ściany wzmocniono palami żelbetowymi, a wieżę frontową wyposażono w stabilizującą konstrukcję metalową. Nowe drzwi świątyni odtworzono na podstawie fotografii archiwalnych. Prace restauratorskie i remontowe trwały pięć lat. Kościół otrzymał nowy strop oraz dach pokryty dachówką. Historyczne elewacje zostały odrestaurowane według projektu architekta Ołeksandra Hołowanowa; jedną z konserwatorek była Tamara Husielnikowa.
Organy
Dzięki hojnym darowiznom jeszcze przed zakończeniem prac budowlanych w kościele zainstalowano nowe organy firmy „E. F. Walcker” z Ludwigsburga w Wirtembergii.
Przy wejściu do odrestaurowanej świątyni znajduje się tablica pamiątkowa poświęcona pastorowi Vogelowi oraz dawnemu organiście – Teofilowi Richterowi, ojcu wybitnego radzieckiego muzyka Światosława Richtera. Zarówno pastor, jak i organista zostali zamordowani w okresie stalinowskich represji.
Obecne organy trafiły do kościoła również jako dar – zostały przekazane przez wspólnotę parafialną Kościoła Krzyża Pańskiego z Norymbergi. Jest to instrument koncertowy, zbudowany w 1964 roku.
W 2001 roku w małej sali zebrań wspólnoty zainstalowano niewielkie organy sześciogłosowe. Ten kompaktowy instrument firmy Alfred Führer posiada pięć rejestrów w manuale oraz jeden w pedale, a mimo to w pełni wypełnia dźwiękiem salę zebrań i zaspokaja potrzeby liturgiczne.
Dzwony
Kircha otrzymała nowe dzwony, z których każdy nosi własne imię:
– Chrystusowy, największy, o wadze 1000 kg – dar dla Odesy od niemieckiego miasta partnerskiego Ratyzbony;
– św. Apostoła Pawła – 690 kg;
– św. Apostoła Piotra – 480 kg;
– Najświętszej Maryi Panny – 280 kg.
Dzwony zostały odlane w mieście Passau w Niemczech, w ludwisarni Rudolfa Pernera. Uroczyste poświęcenie i zawieszenie dzwonów Kościoła św. Pawła odbyło się 27 lutego 2010 roku.
Ewangeliczni Chrześcijanie Baptyści
Pierwszy Odeski Kościół Ewangelicznych Chrześcijan Baptystów
Odesa, ulica Kartamyszewska, 8
https://baptist.od.ua/
Pierwszy kościół o uporządkowanej strukturze powstał w Odesie w 1884 roku z niewielkiej grupy wierzących, w warunkach stałych prześladowań ze strony władz carskiej Rosji. Pierwsze zgromadzenia wiernych odbywały się w niewielkim budynku położonym w historycznej dzielnicy Odesy – „Słobidka”. Już od pierwszych dni istnienia niedzielnym i świątecznym nabożeństwom towarzyszył śpiew chóru, który liczył dziesięć osób.
Po ogłoszeniu w 1905 roku dekretu o wolności wyznania, dzięki intensywnej działalności ewangelizacyjnej wspólnota zaczęła się szybko rozrastać i wynajęła salę nabożeństw przy ul. Chersońskiej 11, mogącą pomieścić do tysiąca osób. W 1907 roku pierwszym prezbiterem kościoła został znany w kręgach ewangelicznych kaznodzieja i teolog Wasyl Pawłow, który włożył wiele wysiłku nie tylko w rozwój wspólnoty, lecz także w głoszenie Ewangelii oraz jednoczenie wszystkich wierzących ochrzczonych na podstawie osobistej wiary. Jednak wraz z wybuchem I wojny światowej, pod pretekstem „walki z wpływami niemieckimi”, ewangelicko-baptystyczne kościoły w Odesie zostały zamknięte, a aktywni duchowni zesłani do Zachodniej Syberii.
W 1917 roku, po upadku rosyjskiego samodzierżawia, ustanowieniu władzy radzieckiej i ogłoszeniu rozdziału Kościoła od państwa, wspólnota wznowiła aktywną działalność ewangelizacyjną i nadal się rozwijała. Jednak od 1929 roku sytuacja polityczna w państwie radzieckim uległa zmianie i rozpoczęły się prześladowania oraz represje wobec ewangelicznych chrześcijan. Od 1932 roku miały miejsce aresztowania, egzekucje oraz zesłania zarówno duchownych, jak i zwykłych członków kościoła, a w 1937 roku wszystkie ewangeliczne kościoły w Odesie zostały wykreślone z rejestru i zamknięte. Wierzący kontynuowali nielegalne zgromadzenia w małych grupach, spotykając się w prywatnych domach.
Pod koniec lat trzydziestych XX wieku, a następnie w okresie rumuńskiej okupacji Odesy oraz w pierwszych latach powojennych, wierzący miasta otrzymali pozwolenie na zgromadzanie się w budynku luterańskiego kościoła. W 1950 roku władze przeniosły wspólnotę Odeskiego Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan Baptystów z kirchy do budynku dawnego zakładu produkcji ultramaryny przy ul. Sierowa 34, który siłami wiernych został przystosowany na dom modlitwy. W pierwszych latach nabożeństwa w nowym domu modlitwy odbywały się bez prezbitera, pod kierownictwem dyrygenta chóru i kompozytora N. Wysockiego. W sali przeznaczonej na 400 miejsc gromadziło się na nabożeństwa od 1000 do 1200 osób. W tym budynku kościół funkcjonował aż do rozpadu Związku Radzieckiego.
W 1992 roku rozpoczęto budowę nowego domu modlitwy przy ul. Kartamyszewskiej, którego uroczyste otwarcie odbyło się w 1996 roku.
Pierwszy Odeski Kościół Ewangelicznych Chrześcijan Baptystów aktywnie rozwija różnorodne formy służby duchowej: kaznodziejską, muzyczną, modlitewną, ewangelizacyjną, dziecięcą i inne. Kościół prowadzi regularne nabożeństwa z udziałem zarówno własnych kaznodziejów, jak i duchownych z innych kościołów Ukrainy oraz świata. Podczas nabożeństw regularnie głoszą przedstawiciele diaspory z krajów Ameryki i Europy, a także baptyści z różnych kościołów świata odwiedzający Odesę. Nabożeństwa są transmitowane na odeskich kanałach regionalnej telewizji, na kanale satelitarnym „CNL-Ukraina” oraz na żywo na oficjalnej stronie internetowej kościoła. Ponadto na stronie kościoła dostępne są archiwa wideo kazań i nabożeństw.
Służba muzyczna kościoła reprezentowana jest przez cztery chóry, z których każdy skupia przedstawicieli określonej grupy wiekowej: chór dziecięcy, pierwszy chór młodzieżowy, drugi chór młodzieżowy „Perłynka” oraz chór główny. Dzięki pracy dyrygentów profesjonalizm chóralnej służby kościoła zyskał uznanie nie tylko wśród kościołów ewangelicznych, lecz także w świeckich konkursach muzycznych. W kościele regularnie odbywają się festiwale chórów kościołów Odesy i obwodu odeskiego oraz różnorodne koncerty muzyki sakralnej.
Działalność ewangelizacyjna prowadzona jest zarówno w kościele, jak i w różnych instytucjach publicznych oraz na ulicach miasta. W ramach obchodów 130-lecia narodzin baptyzmu w Odesie w 2006 roku zorganizowano szereg wydarzeń publicznych (dni otwarte, akcję „STOP narkotykom”, wieczory filmów chrześcijańskich, koncerty muzyki sakralnej i inne), na które aktywnie zapraszano mieszkańców miasta. Okresowo odbywają się otwarte nabożeństwa wielkanocne w Odeskim Pałacu Sportu. Organizowane są także wyjazdowe nabożeństwa do innych miejscowości obwodu oraz całej Ukrainy. Członkowie kościoła prowadzą stałą działalność misyjną w małych kościołach obwodu odeskiego. Ponadto wspólnota aktywnie uczestniczy w zakładaniu i rozwoju nowych kościołów w mieście i regionie. Podczas niedzielnego porannego nabożeństwa prowadzone są zajęcia szkółki niedzielnej, do której uczęszcza ponad dwieście dzieci. Latem organizowane są obozy dla dzieci i młodzieży, łączące duchowe wychowanie z wypoczynkiem. Służba modlitewna również zyskała szeroki zasięg i popularność dzięki regularnemu organizowaniu nocnych oraz porannych nabożeństw modlitewnych – zarówno młodzieżowych, jak i ogólnokościelnych.
Odeski Kościół Ewangelicznych Chrześcijan Baptystów „Łaska”
Odesa, ulica Łesi Ukrainki, 41
Powstał na początku lat 90. XX wieku, gdy wielu wierzących pragnęło odrodzić życie duchowe po latach radzieckich zakazów. Wspólnota stopniowo się rozwijała, co wkrótce doprowadziło do potrzeby posiadania własnego domu modlitwy. Obecnie świątynia jest nie tylko miejscem nabożeństw, lecz także przestrzenią nauki, spotkań i wzajemnego wsparcia. Odbywają się tu lekcje biblijne, spotkania młodzieżowe, koncerty muzyczne oraz akcje charytatywne. Szczególną uwagę kościół poświęca wartościom rodzinnym i wychowaniu dzieci. Działa szkółka niedzielna, w której najmłodsi poznają Pismo Święte w przystępnej i interesującej formie. Wspólnota „Łaska” aktywnie wspiera inicjatywy społeczne: pomoc osobom ubogim, opiekę nad osobami starszymi oraz wsparcie dla przesiedleńców. W latach wojny parafia stała się ważnym ośrodkiem wolontariatu. Gromadzone są tu żywność, odzież i lekarstwa dla potrzebujących. Atmosfera szczerości i wspólnoty sprawia, że kościół jest otwarty dla wszystkich, niezależnie od wieku czy doświadczenia życiowego. Jego drzwi są zawsze otwarte dla tych, którzy szukają wiary, pocieszenia i ciepła.
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego
Trzeci Kościół Adwentystów Dnia Siódmego
Odesa, ulica Jarosława Bajisa (do 2024 roku – Kapitana Kuzniecowa), 90а
Został założony przez wierzących pragnących szerzyć zasady ewangeliczne oraz promować zdrowy styl życia. Nabożeństwa odbywają się w ciepłej atmosferze modlitwy, śpiewu i kazań. Szczególny nacisk kładzie się na studiowanie Biblii oraz osobisty rozwój duchowy. Dla dzieci działa sobotnia szkoła z interaktywnymi zajęciami. Młodzież spotyka się regularnie, aby wspólnie rozmawiać o wierze, służbie i wyzwaniach życia codziennego. Kościół aktywnie promuje zdrowe odżywianie, rezygnację ze szkodliwych nawyków oraz harmonię ciała i ducha. Wierni angażują się w projekty społeczne i pomagają osobom potrzebującym. W czasie wojny wspólnota włączyła się w działalność wolontariacką, zbierając odzież, żywność i lekarstwa. Panuje tu atmosfera braterstwa i życzliwości. Wierni są przekonani, że prawdziwa wiara przejawia się w czynach miłosierdzia. Świątynia stała się miejscem spotkań, w którym ludzie odnajdują nadzieję i wsparcie. Jest ona otwarta dla wszystkich poszukujących spokoju i duchowej odnowy.
Judaizm
Historia Odesy jest niemożliwa do wyobrażenia bez społeczności żydowskiej. Synagogi oraz żydowskie centra kultury do dziś stanowią integralną część miejskiego krajobrazu. Judaizm jest tu nie tylko religią, lecz także zjawiskiem kulturowym, które wywarło znaczący wpływ na architekturę, muzykę, a nawet charakterystyczny odeski humor.
Synagoga Or Sameach – główna synagoga miasta Odesy
Litewski nurt judaizmu
Odesa, ulica Żydowska, 25
Oficjalnie gmina została zorganizowana już w 1798 roku i wówczas wzniesiono pierwszą synagogę. W 1850 roku rozpoczęto budowę obecnego gmachu synagogi Or Sameach według projektu architekta Franza Morandiego. W 1855 roku, po zakończeniu prac budowlanych, synagoga uzyskała status głównej synagogi miasta Odesy.
Tragiczny okres w dziejach odeskich Żydów rozpoczął się wraz z dojściem do władzy reżimu radzieckiego. W 1919 roku wydano Dekret o religiach, na mocy którego cały majątek oraz dokumentacja gminy zostały przejęte przez państwo, a w 1923 roku, „na prośbę ludzi pracy”, synagoga została zamknięta. Początkowo w budynku mieściło się muzeum zoologiczne, a następnie dziecięcy teatr muzyczny.
Po zakończeniu II wojny światowej budynek został przekazany Odeskiemu Instytutowi Pedagogicznemu; w dawnej synagodze ulokowano Wydział Wychowania Fizycznego. Wnętrza świątyni uległy wówczas znacznym przekształceniom: sala modlitewna została przystosowana do gry w koszykówkę i podzielona na dwie kondygnacje, boczne otwory zamurowano, a galerie przeznaczone niegdyś dla kobiet i chóru zamieniono na sale wykładowe.
W 1996 roku budynek został zwrócony Odeskiej Żydowskiej Gminie Wyznaniowej, a we wrześniu tego samego roku, podczas święta Rosz ha-Szana, Żydzi Odesy po raz pierwszy od wielu lat modlili się w głównej synagodze miasta. W latach 1996–2008 prowadzono prace rekonstrukcyjne, podczas których odtworzono bimę oraz wybudowano mykwę. W 1998 roku przy synagodze otwarto jesziwę.
9 marca 2008 roku Żyd z Wielkiej Brytanii, Ari Szimmel, z okazji swoich 80. urodzin oraz bar micwy jednego ze swoich wnuków – Nataniela – przekazał synagodze w darze nowy zwój Tory. W czerwcu 2008 roku zakończono restaurację fasady budynku.
Obecnie odbywają się tu codzienne i świąteczne modlitwy, w których uczestniczy kilkuset wiernych. W czasie wielkich świąt przybywają tu nie tylko mieszkańcy Odesy, lecz także wierni z Białogrodu nad Dniestrem, Izmaiłu, Czarnomorska oraz innych miast Ukrainy.
W budynku mieści się kancelaria Głównego Rabina Odesy i obwodu odeskiego, siedziba zarządu Odeskiej Żydowskiej Gminy Wyznaniowej, działa również Odeski Uniwersytet Żydowski oraz rozbudowana sieć programów edukacyjnych, w tym szkoły, chedery oraz program nauki w parach według tradycji „chewruta”.
Synagoga Beit Chabad
Chasydyzm Chabad
Odesa, ulica Wadima Korżenki (do 2024 roku – Osipowa), 21
Historia tej synagogi jest nierozerwalnie związana z jednym z najstarszych żydowskich towarzystw dobroczynnych Odesy – „Malbisz Arumim” (hebr. מלביש ערומים – „Ten, który przyodziewa nagich”), założonym już w latach 20. XIX wieku. Celem stowarzyszenia było zapewnienie odzieży ubogim członkom żydowskiej społeczności. Środki na zakup ubrań pochodziły z tzw. „opłaty skrzynkowej” (podatku od sprzedaży koszernego mięsa), a także z dobrowolnych darowizn.
Od drugiej połowy XIX wieku towarzystwo oraz jego dom modlitwy, znany jako „synagoga krawców”, mieściły się przy ul. Rzemieślniczej 21 (później – do 2024 roku – Osipowa, następnie Wadima Korżenki). W 1893 roku, ze środków kupca Mojżesza Karka, na potrzeby stowarzyszenia wzniesiono nowy jednokondygnacyjny budynek.
Po ustanowieniu władzy radzieckiej, około 1920 roku, synagoga została zamknięta, a towarzystwo dobroczynne „Malbisz Arumim” rozwiązane. Budynek synagogi przekształcono w magazyn. W latach II wojny światowej, w okresie okupacji, obiekt wielokrotnie padał ofiarą aktów antysemityzmu.
W 1992 roku, po odzyskaniu przez Ukrainę niepodległości, budynek został zwrócony żydowskiej społeczności Odesy. W latach 1997–1998, dzięki staraniom ówczesnego Głównego Rabina Odesy i obwodu odeskiego, Iszaji Gissera, przeprowadzono kompleksową rekonstrukcję synagogi. Odnowiony dom modlitwy otrzymał nazwę „Beit Chabad”, co oznacza „Dom Chabadu” – na cześć nurtu chasydzkiego Chabad-Lubawicz.
Obecnie w budynku, oprócz synagogi, mieści się zarząd odeskiej gminy wyznaniowej „Shomrej Szabos”, redakcja tygodnika o tej samej nazwie oraz kuchnia przygotowująca koszerne posiłki. Synagoga stanowi ważne centrum żydowskiego życia wspólnotowego w Odesie.
Islam
Meczet Al-Salam
Odesa, ulica Richelieu, 49
W budynku meczetu mieści się Arabski Ośrodek Kultury.
Meczet został otwarty w 2001 roku. Budynek wzniesiono ze środków ukraińskiego przedsiębiorcy pochodzenia syryjskiego – Kivana Adnana. Przy meczecie działa bezpłatna szkoła oraz biblioteka, w których można uczyć się języka arabskiego; oferta skierowana jest do wszystkich, niezależnie od wieku, obywatelstwa i wyznania. Ośrodek można odwiedzać codziennie w godzinach od 11.00 do 17.00, z wyjątkiem piątków. Przy wejściu do sali modlitewnej należy zdjąć obuwie, a kobietom udostępniane są chusty.
Projekt architektoniczny budynku został opracowany przez Odeskie Biuro Architektoniczno-Konserwatorskie „Archprojekt-MDM”.
Odeski Meczet Katedralny
Odesa, ulica Bałkiwska, 128
Pierwszy katedralny meczet miasta Odesy, będący w trakcie budowy.
3 września 2021 roku w Odesie, na miejscu, gdzie wcześniej znajdował się dom modlitwy wspólnoty muzułmańskiej, rozpoczęto budowę nowego Meczetu Katedralnego. Uroczystość miała podniosły charakter i odbyła się z udziałem Muftiego Ukrainy Ahmeda Tamima, przedstawicieli władz państwowych oraz korpusu dyplomatycznego. Muzułmańska wspólnota Odesy jest jedną z najliczniejszych w Ukrainie, a jednocześnie przez ponad 20 lat nie posiadała obiektu sakralnego, który mógłby w pełni zapewnić komfortowe warunki realizacji potrzeb religijnych wiernych.
Meczet będzie mógł pomieścić ponad tysiąc wiernych. Pod względem architektonicznym meczet będzie nawiązywał do formy Al-Masdżid an-Nabawi w Medynie. Budowla będzie posiadała dwa minarety.
Wschodni Ośrodek Kultury imienia Ahmeda Sulejmana Kivana
Odesa, ulica Droga Fontańska, 60
Meczet oraz islamskie centrum Odesy.
6 sierpnia 2018 roku prezes korporacji KADORR, Adnan Kivan, otworzył drugi Wschodni Ośrodek Kultury w Odesie, na Wielkim Fontanie. W pierwszej piątkowej modlitwie uczestniczyły setki wiernych oraz gości z różnych regionów Ukrainy.
Nowy ośrodek kultury zajmuje powierzchnię 2000 m². Znajdują się w nim sala modlitewna z oddzielnymi poziomami dla mężczyzn i kobiet, pomieszczenia konferencyjne i edukacyjne oraz sala spotkań. Na potrzeby nabożeństw przeznaczono dwa z trzech pięter budynku. Na parterze mieszczą się pomieszczenia administracyjne i techniczne, a także sala do ablucji.
Meczet został nazwany imieniem ojca Adnana Kivana – Ahmeda Sulejmana Kivana.
Islamskie Centrum Kultury „Al-Masar”
Odesa, plac Młodzieży, 17а
Meczet oraz organizacja kulturalna w mieście Odesa. Właśnie ten ośrodek był pierwszym w Ukrainie, otwartym przez organizację Alraid. Islamskie Centrum Kultury miasta Odesy jest jednym z dziewięciu islamskich centrów kulturalnych działających w największych miastach Ukrainy.
W sali modlitewnej centrum odprawiane są codzienne modlitwy oraz piątkowa modlitwa Dżuma-namaz. Dla muzułmanów prowadzone są zajęcia z czytania Koranu oraz wykłady poświęcone podstawom islamu. W czasie świętego miesiąca Ramadanu w centrum regularnie organizowane są wspólne wieczerze po zachodzie słońca (iftar), natomiast w dni świąt Ramadan Bajram i Kurban Bajram odbywają się uroczyste obchody.