Co koniecznie trzeba zrobić w Zaporożu

Zaporoże to kolebka ukraińskiego kozactwa – miasto rozciągające się po obu stronach rzeki Dniepr. Choć często postrzegane jest przede wszystkim jako największy ośrodek przemysłowy, przyciąga turystów nie tylko z całej Ukrainy, lecz także z zagranicy – zarówno z krajów sąsiednich, jak i bardziej odległych. Dzieje się tak głównie dzięki możliwości poznania największej wyspy na Dnieprze – Chortycy, która skrywa tajemnice historii i zachwyca unikatowymi krajobrazami naturalnymi. Jednak Chortyca to nie jedyny powód, dla którego Zaporoże ma prawo do dumy…

1. Rezerwat Narodowy „Chortyca”

Od najdawniejszych czasów Chortyca przyciągała ludzi. Po raz pierwszy człowiek pojawił się na wyspie w epoce paleolitu i mezolitu, o czym świadczą odkrycia kamiennych narzędzi z tamtego okresu. Badania archeologiczne potwierdzają, że wyspa oraz jej okolice były zamieszkane także w epoce neolitu i eneolitu, czyli od VII do III tysiąclecia przed naszą erą. Od tego momentu Chortyca nieprzerwanie znajdowała się w kręgu zainteresowania człowieka, a każda kolejna epoka historyczna pozostawiła tu wyraźne ślady swojej obecności.

W epoce brązu, od III do II tysiąclecia przed naszą erą, wyspę zamieszkiwały plemiona rolnicze, które pozostawiły po sobie liczne osady, kamienne fortyfikacje, miejsca pochówku oraz obiekty kultowe, w tym sanktuaria. W roku 2005, podczas wykopalisk archeologicznych prowadzonych na terenie budowy filarów nowego mostu nad Dnieprem, na wschodnim brzegu wyspy, archeolodzy odkryli najstarsze w regionie Zaporoża relikty kamiennej zabudowy mieszkalnej, liczące ponad trzy tysiące pięćset lat.

Od VII wieku przed naszą erą do III wieku naszej ery przez południowe obszary dzisiejszej Ukrainy przemieszczały się koczownicze ludy irańskojęzyczne, takie jak Kimmerowie, Scytowie oraz Sarmaci. Scytowie dotarli na Chortycę w VI wieku przed naszą erą i pozostawili po sobie liczne świadectwa obecności: potężne ufortyfikowane osiedle na Skale Sowutynej, które jest jedynym przebadanym wyspiarskim grodziskiem scytyjskim, a także kurhany oraz cmentarzyska. Do najcenniejszych znalezisk archeologicznych z tego okresu należą między innymi scytyjski miecz typu akinakes, wyrafinowana biżuteria kobiet scytyjskich, amfory oraz monety greckie.

Wczesnosłowiański okres dziejów Chortycy, sięgający II wieku naszej ery, reprezentowany jest przez pojedyncze pozostałości kultury czerniachowskiej, odkryte przez archeologów na wyspie Bajda oraz w wąwozie Kornijczycha. Od IV wieku przez stepy Chortycy przewijały się kolejne plemiona tureckie: Hunowie w IV i V wieku, Awarowie od V wieku, Chazarowie w VIII i IX wieku, Pieczyngowie od IX do XI wieku, Połowcy od XI do początku XIII wieku oraz Mongołowie tatarscy od XIII do XV wieku.

Ludy te pozostawiły po sobie charakterystyczne kurhany zwieńczone kamiennymi rzeźbami antropomorficznymi, znanymi jako „kamienne baby”. W XIX wieku na terenie Chortycy istniało łącznie sto dwadzieścia dziewięć kurhanów z różnych epok historycznych; do czasów współczesnych zachowało się około trzydziestu z nich.

Pierwsze pisemne wzmianki o wyspie znajdują się w traktacie cesarza bizantyjskiego Konstantyna VII Porfirogenety „O zarządzaniu Cesarstwem” (952 rok naszej ery). Według cesarza, po trudnym przepłynięciu handlowej floty przez dnieprzańskie porohy Rusowie przekraczali przewłok Krarion (później nazywany Kiczkaskim) i zatrzymywali się na wyspie Świętego Jerzego (najstarsza znana nazwa wyspy; w innych przekładach występuje także nazwa Święty Grzegorz). Jak pisał autor: „Na tej wyspie oni (Rusowie) składają swoje ofiary; znajduje się tam ogromny dąb…”.

W okresie Rusi Kijowskiej Chortyca była odwiedzana przez książąt. Jak podaje „Powieść minionych lat”, wiosną 972 roku, w pobliżu brzegów Chortycy, w walce z Pieczyngami poległ odważny książę Światosław Igorewicz, zwany Chrobrym. Potwierdzeniem tego są znaleziska mieczy z tamtego okresu odkryte w 1928 roku oraz jesienią 2011 roku.

W staroruskich latopisach z lat 1103 i 1190 wyspa jest już wymieniana pod swoją obecną nazwą jako miejsce koncentracji wojsk ruskich przed wyprawami przeciwko Połowcom. Zgodnie z „Powieścią minionych lat”, wiosną 1223 roku na Chortycy zebrały się drużyny książęce przed tragiczną bitwą z Tatarami mongolskimi nad rzeką Kałką.

Od XV wieku Chortyca jest nierozerwalnie związana z historią kozactwa zaporoskiego. Starosta czerkaski Ostafij Daszkiewicz planował założenie na wyspie posterunku obronnego przeciwko najazdom tatarskim. Jego dzieło kontynuował książę Dmytro Wiśniowiecki, który w latach pięćdziesiątych XVI wieku na wyspie Mała Chortyca (obecnie wyspa Bajda) wzniósł „horodok”, czyli pierwszą Siczą Zaporoską.

W pamięci ludowej Chortyca wiąże się z nazwiskami wybitnych przywódców kozackich, takich jak Jakiv Szach, Petro Sahajdaczny, Marko Żmajło, Iwan Sulima oraz Taras Triasyło. W 1648 roku stacjonowały tu wojska Bohdana Chmielnickiego. O obecności Kozaków na Chortycy świadczą liczne nazwy miejscowe: uroczyska Sowutyna, Hromuszyna, Czaunowa oraz skały Dumna, Karakajka, Durna i Naumowa. Każda z tych nazw ma własną historię, przekazywaną w legendach i opowieściach ludowych.

Podczas wojny z Imperium Osmańskim w latach 1735–1739 na wyspie Mała Chortyca (Bajda) oraz na zachodnim brzegu Dniepru zbudowano zaporoską stocznię oraz twierdzę, w której znajdowały się kurenie kozackie oraz podziemne schrony wojskowe.

Po likwidacji Siczy Zaporoskiej w 1775 roku Chortyca przez pewien czas należała do księcia Grigorija Potiomkina. Następnie książę przekazał wyspę do skarbu imperium, a w 1790 roku, na zaproszenie cesarzowej Katarzyny II, z Gdańska przybyły na nią pierwsze rodziny kolonistów menonickich, które zamieszkiwały wyspę do 1916 roku.

W 1843 roku wyspę odwiedził Taras Szewczenko. Później Chortycę zwiedzali wybitni historycy, między innymi Mykoła Kostomarow i Dmytro Jawornycki, artyści tacy jak Ilja Riepin i Walentin Sierow, a także przyszły laureat Nagrody Nobla, pisarz Iwan Bunin. Właśnie w tym okresie ukształtował się romantyczny wizerunek Chortycy jako kolebki kozactwa zaporoskiego.

W 1910 roku powstało Towarzystwo Ochrony Przyrody „Chortyca”, którego celem było zwrócenie uwagi opinii publicznej na konieczność zachowania jej unikatowego środowiska naturalnego.

Początek XX wieku przyniósł na Chortycy ważne wydarzenia ogólnonarodowe oraz działania zbrojne wojsk Białych i Czerwonych, a także oddziałów Ukraińskiej Republiki Ludowej. W kwietniu 1918 roku, podczas koncentracji wojsk Ukraińskiej Republiki Ludowej przed wyprawą krymską pułkownika Petra Bołboczana, Chortyca stała się miejscem zjednoczenia bojowników ze wszystkich ziem ukraińskich w walce o nowe, niepodległe państwo. Ówczesne uroczystości były swoistym „prologiem” do zjednoczenia Ukraińskiej Republiki Ludowej i Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, które nastąpiło 22 stycznia 1919 roku.

W latach trzydziestych XX wieku na Chortycy zorganizowano gospodarstwo rolne zaopatrujące uczestników budowy Dnieprzańskiej Elektrowni Wodnej w żywność. Utworzono tam fermy, sady, plantacje jagód, pola uprawne, a nawet pola ryżowe. W 1930 roku powstała tu filia Wszechzwiązkowego Instytutu Elektryfikacji Rolnictwa.

Podczas Drugiej wojny światowej Chortyca stała się areną zaciętych walk. To właśnie tutaj, w czasie dwumiesięcznej obrony Zaporoża przed wojskami niemieckimi i rumuńskimi jesienią 1941 roku, przeprowadzono jeden z pierwszych udanych kontrataków Armii Czerwonej. Po dwóch latach okupacji wyspa została ostatecznie wyzwolona spod władzy okupanta w latach 1943–1944.

Chortyca była także świadkiem budowy Dnieprzańskiej Elektrowni Wodnej, jej zniszczenia przez wojska sowieckie i niemieckie, a następnie powojennej odbudowy.

Proces oficjalnego uznania Chortycy na szczeblu państwowym był długi i skomplikowany. W 1958 roku wyspa otrzymała status pomnika przyrody o znaczeniu lokalnym. W 1963 roku została uznana za pomnik przyrody o randze republikańskiej, a dwa lata później, 18 września 1965 roku, Rada Ministrów Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej wydała historyczne rozporządzenie, na mocy którego Chortyca została ogłoszona Państwowym Rezerwatem Historyczno-Kulturowym.

Kluczową rolę w utworzeniu rezerwatu odegrali prawdziwi patrioci, działacze państwowi, uczeni i twórcy kultury, wśród nich Mykoła Kyczenko, Stepan Kyryczenko, Petro Tronko, Maksym Rylski, Pawło Tyczyna oraz Ołes Honczar.

W drugiej połowie lat sześćdziesiątych XX wieku przeprowadzono kilka konkursów na najlepszy projekt zespołu memorialnego poświęconego kozactwu na Chortycy.

W 1990 roku Chortyca znalazła się w centrum światowej uwagi dzięki obchodom pięćsetlecia kozactwa zaporoskiego.

W 1993 roku, na mocy rozporządzenia Gabinetu Ministrów Ukrainy, rezerwat na Chortycy jako pierwszy w kraju uzyskał podwyższony status Rezerwatu Narodowego.

Od 2009 roku w skład rezerwatu wchodzi również zabytek historyczny o znaczeniu narodowym „Sicz Kameńska”, położony w rejonie berisławskim w obwodzie chersońskim.

Sicz Zaporoska

Sicz była stolicą terytorium kozackiego oraz jego centrum administracyjnym, religijnym, handlowym i wojskowym. Liczne świadectwa historyczne oraz twórczość ludowa zachowały pamięć o Siczy Chortyckiej, jednej z pierwszych siczy, które powstały w XVI wieku w okresie kozackiej kolonizacji południa Ukrainy. Działalność pierwszych organizatorów kozactwa, Ostapa Daszkiewicza oraz Dmytra Wiśniowieckiego, była ściśle związana z Chortycą.

Współczesna Sicz na Chortycy stanowi uogólniony obraz kozackich fortyfikacji, z wiernym odtworzeniem wszystkich ośmiu siczy kozackich istniejących od XVI do XVIII wieku. Składa się ona z dwóch części: Małego Kisza, czyli przedmieścia handlowo-rzemieślniczego, oraz Wielkiego Kisza, będącego garnizonem kozackim. Całe założenie miejskie jest otoczone systemem umocnień obronnych: fosą, palisadą z zaostrzonych pali oraz wieżami strażniczymi.

Przestrzeń wewnętrzna została zorganizowana zgodnie z tradycjami kozackimi. Wzniesiono tu kurenie kozackie, kuźnię, warsztat garncarski, karczmę oraz dom grecki, w którym przyjmowano poselstwa. W centralnej części znajdują się cerkiew oraz plac, na którym Kozacy zbierali się na rady, wybierali atamanów i podejmowali najważniejsze decyzje.

Zabudowania kozackie zaprojektowano jako ekspozycje muzealne, oparte na rzetelnych danych historycznych, autorskich koncepcjach i autentycznych zabytkach z epoki.

Obiekty te ukazują funkcjonowanie administracyjnych instytucji Siczy, takich jak dom atamana koszowego oraz Kancelaria Wojskowa, gdzie prowadzono dokumentację urzędową, korespondencję, gromadzono informacje wywiadowcze, przesłuchiwano jeńców oraz wykonywano inne zadania administracyjne. Osobną ekspozycję stanowi „Artyleria”, czyli arsenał Siczy, w którym przechowywano działa, broń, amunicję oraz zapasy prochu. W niektórych okresach obiekt ten pełnił również funkcję więzienia.

Specjalne wystawy prezentują tradycyjne rzemiosła Kozaków zaporoskich, z których najważniejszym było rybołówstwo, a także codzienne życie kozackie. Ekspozycja „Kozak Mamaj i jego fajka” poświęcona jest postaci zaporoskiego wojownika-charakternyka, czyli kozaka obdarzonego nadprzyrodzonymi zdolnościami, przedstawionego z magiczną fajką. Większość eksponatów wystawy „Czasy kozackie – sicze zaporoskie” to oryginalne zabytki z XVI–XVIII wieku, odnalezione na terenach czterech siczy zaporoskich.

Centralnym budynkiem Siczy jest czynna cerkiew Opieki Najświętszej Maryi Panny, w której odbywają się tradycyjne nabożeństwa, a także ceremonie zaślubin i chrztów.

Sicz Chortycka stała się tradycyjnym miejscem organizacji ogólnokrajowych festiwali „Pokrowa na Chortycy” oraz „Wielkanoc na Chortycy”, które co roku przyciągają tysiące turystów. Odwiedzających przyciągają autentyczne warsztaty zdobienia pisanek, garncarstwa, a także koncerty, uroczystości i różnorodne widowiska.

Niepowtarzalną atmosferę tworzy obecność „Kozaków z Siczy”. Grupa rekonstruktorów prezentuje pokazy poświęcone sztuce wojennej Kozaków zaporoskich oraz prowadzi warsztaty z posługiwania się tradycyjną bronią kozacką.

Każdy odwiedzający znajdzie tu atrakcję odpowiadającą jego zainteresowaniom i nie pozostanie obojętny.

Zwiedzanie Historyczno-Kulturalnego Kompleksu „Sicz Zaporoska” pozwala zobaczyć zrekonstruowany obraz stolicy wolności Niżowego Wojska Zaporoskiego. Goście mogą odwiedzić zabudowania mieszkalne i gospodarcze stepowych rycerzy, poznać życie oraz obyczaje Kozaków i poczuć ducha epoki kozackiej.

Sanktuaria

Od najdawniejszych czasów skaliste urwiska Chortycy przyciągały ludzi, którzy nadawali temu miejscu szczególne, sakralne znaczenie. Nic więc dziwnego, że na wyspie zachowały się unikatowe zespoły kultowe z różnych epok. Wiek niektórych z nich znacznie przewyższa wiek słynnych na całym świecie piramid egipskich. Kamienne konstrukcje były wykorzystywane podczas obrzędów religijnych, ceremonii pogrzebowych oraz do obserwacji ruchu ciał niebieskich.

Na Chortycy skoncentrowana jest wyjątkowo duża liczba zabytków archeologicznych z różnych okresów: zespoły sepulkralne z kurhanami i bez nich, liczne kamienne obiekty kultowe, dawne osady oraz umocnienia obronne. Wszystko to po raz kolejny potwierdza duchowe i sakralne przeznaczenie wyspy Chortyca, która była ośrodkiem duchowym łączącym różne epoki, ludy i kultury. Do najbardziej znanych sanktuariów Chortycy należą: kompleks kromlechów z epoki eneolitu, sanktuarium-obserwatorium, sanktuarium z epoki brązu, sanktuarium Karakajka oraz kompleks kultury grobów jamowych Generalka 2.

Obecnie archeolodzy prowadzą badania wykopaliskowe na wyspie Bajda, kontynuują prace przy stanowisku Generalka 2 oraz badają drugą część sanktuarium Karakajka.

Pole Scytyjskie

Na początku XX wieku na Chortycy znajdowało się sto dwadzieścia dziewięć kurhanów pochodzących z różnych epok historycznych. Do naszych czasów zachowało się jedynie dwadzieścia osiem z nich. Kurhany były rozmieszczone w kilku grupach wzdłuż dawnej drogi przebiegającej przez centralną, wyniesioną część wyspy. Pod koniec 2005 roku, w najwyższym punkcie Chortycy, z którego rozciąga się wspaniała panorama, rozpoczęto tworzenie turystyczno-memorialnego kompleksu „Pole Scytyjskie” (Kurhan Zorowa).

Na obszarze około pięciu hektarów można dziś zobaczyć jedenaście kurhanów: część z nich została odrestaurowana, inne zrekonstruowane lub stylizowane. Kompleks uzupełnia rozległy lapidarium, czyli zbiór dawnych kamiennych zabytków, obejmujący rzeźby, stele, krzyże, żarna ręczne, moździerze oraz kamienne słupy.

Podczas zwiedzania można obejrzeć zachowane i odtworzone kurhany, wysłuchać opowieści przewodnika o dawnych władcach stepu – Scytach, a także zapoznać się z plenerową ekspozycją kamiennych zabytków w lapidarium. Historia regionu odzwierciedla się tu w kamiennych idolach, kozackich krzyżach oraz narzędziach rolniczych używanych przez naszych przodków.

Strefy parkowe

„Labirynt Chortycy” znajduje się w północno-zachodniej części wyspy. Jest to obszar parkowy utworzony przez sieć krzyżujących się alejek obsadzonych różnorodnymi gatunkami roślin, co znalazło odzwierciedlenie w nazwach alei: Dębowa, Klonowa, Tamariskowa, Lipowa, Orzechowa, Katalpowa oraz Karaganowa. Całość uzupełniają malownicze kompozycje drzew i krzewów. Wśród zacienionych ścieżek znajdują się cenne zabytki historyczne i archeologiczne, między innymi sanktuarium z epoki brązu, scytyjski zabytek archeologiczny – wzgórze Kanfarka, przypuszczalne cmentarzysko Kozaków zaporoskich, cmentarz oraz reduty z okresu wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1735–1739. Spacer po „Labiryncie” daje możliwość wypoczynku w ciszy chortyckiego lasu oraz bezpośredniego kontaktu z historią tej pradawnej wyspy.

Dendropark harmonijnie sąsiaduje z malowniczą doliną Hanniwka, a z jego punktów widokowych można podziwiać panoramę Nowego Kanału Dniepru. Założony w połowie XX wieku, łączy bogactwo drzew i krzewów ozdobnych bez naruszania naturalnej harmonii krajobrazu, korzystnie podkreślając walory architektoniczne i widokowe terenu. Dendropark Chortycy jest wyjątkowy nie tylko ze względu na różnorodność gatunków roślin, lecz także na elegancję kompozycji. Dlatego zachwyca o każdej porze roku, ukazując wciąż nowe oblicza i zaskakując sezonowymi przemianami przyrody.

Wycieczki po strefach parkowych będą interesujące zarówno dla znawców flory i dendrologii, jak i dla każdego odwiedzającego. To również doskonała okazja do wykonania niezapomnianych fotografii, ponieważ przyroda Chortycy prezentuje pełną paletę barw w każdej porze roku.

Przestrzeń muzealna

Plac panoramiczny muzeum oraz teren przylegający do muzeum stały się przestrzenią do organizacji uroczystości oficjalnych i wydarzeń kulturalnych. Odbywają się tu ceremonie ślubowania kadetów, policji oraz personelu wojskowego. To właśnie z tarasu naszego muzeum 14 października ogłoszono święto państwowe – Dzień Obrońcy Ukrainy. W tej przestrzeni występują orkiestry i teatry, organizowane są spotkania oraz warsztaty. Każdego roku festiwal filmów dokumentalnych gromadzi setki osób na projekcjach dokumentów. W 2021 roku, z inicjatywy Prezydenta Ukrainy, rozpoczęto rekonstrukcję Muzeum Historii Kozaczyzny Zaporoża.

Z tego miejsca roztacza się wspaniały widok na rzekę Dniepr, skały bystrza i elektrownię wodną DniproHES. Obok muzeum zagospodarowano Wzgórze Jedności z platformą panoramiczną, na której powiewa flaga państwowa. Wzgórze Jedności jest wyjątkowym obiektem, który stał się prawdziwą ozdobą Chortycy. Zainstalowano tu „Krąg Jedności” – metalowy pierścień o wysokości siedmiu metrów, pokryty stalą corten. Dyrektorem kreatywnym zespołu autorów obiektu artystycznego „Krąg Jedności” był Bohdan Krywoszeja. Według zamysłu autorów, obiekt ten zawiera wiele znaczeń i interpretacji.

Po pierwsze, „Krąg Jedności” jest symbolem jedności na rzecz przyszłości. To właśnie w kręgu kozacy zaporoscy obradowali, dyskutowali i podejmowali decyzje. Wyspa zasługuje na odzyskanie chwały miejsca konsensusu społecznego.

Po drugie, „Krąg Jedności” symbolizuje słońce, gdyż sama nazwa wyspy Chortyca wywodzi się od imienia słowiańskiego boga Słońca, Jorsa.

Obecnie prowadzone są intensywne prace rekonstrukcyjne przestrzeni muzealnej, w której z czasem powstanie miejsce do debat nad tematami o znaczeniu społecznym, lokalnym i krajowym. W przyszłości przestrzeń ta będzie mogła gromadzić społeczność światowych liderów, ponieważ Chortyca – wyspa pośrodku Dniepru, miejsce święte między dwoma brzegami – zawsze była miejscem jedności.

Odnowione wzgórze, wyposażone w wygodny dostęp, platformę panoramiczną i zmodernizowany maszt, jest w pełni dostępne i komfortowe dla wszystkich odwiedzających. Ścieżka prowadząca na wzgórze i do platformy panoramicznej ma nachylenie pięciu procent, co spełnia normy dostępności. Udostępniono również strefy wypoczynkowe.

Ponadto, wchodząc na Wzgórze Jedności, można podziwiać nie tylko piękno przyrody Chortycy. Dzięki audioperformance „Droga”, przygotowanej przez zespół Vlada Troickiego, odwiedzający zanurzą się w poszukiwanie odpowiedzi na odwieczne pytanie: kim jesteśmy?

Skorzystaj z kodu QR zainstalowanego u stóp Wzgórza Jedności i poznaj refleksje o wielkości człowieka i historii.

W kierunku muzeum, wzdłuż wybrzeża, powstała „Ścieżka Tarasa”, poświęcona pobytowi młodego poety Tarasa Hryhorowycza Szewczenki na Chortycy latem 1843 roku. Trasa jest opatrzona fragmentami dzieł Wielkiego Kobzara, w których wspominane są Chortyca, bystrza Dniepru, Wielki Łęg Zaporoski oraz kozaczyzna zaporoska.

Bardzo blisko znajduje się także plac „Krąg Kozacki”, gdzie tradycyjnie odbywa się wielki festiwal „Pokrowa na Chortycy”, gromadzący tysiące mieszkańców i turystów. Na „Kręgu Kozackim” organizowane są również inne masowe wydarzenia, działania integracyjne (team building) oraz pokazy wieczorne. W 2021 roku plac został odpowiednio zagospodarowany i odbył się tu rodzinny festiwal „Festiwal Wartości i Tradycji Rodzinnych”, a także funkcjonowała Zimowa Rezydencja Świętego Mikołaja.

Przestrzeń przylegająca do muzeum jest wyposażona w pełną infrastrukturę: parkingi dla samochodów, wypożyczalnię rowerów, kawiarnie i cukiernie.

„Muzeum Żeglugi”

Teren Dolnego Dniepru, a w szczególności wyspa Chortyca, był świadkiem licznych, znaczących wydarzeń historycznych. Jedną z najważniejszych kart XVIII wieku na tych ziemiach była wojna rosyjsko-turecka w latach 1736–1739. To wyjaśnia obecność dużej liczby zatopionych jednostek pływających w pobliżu brzegów Chortycy: podczas pierwszej wojny rosyjsko-tureckiej statki rosyjskiej eskadry nie zdołały pokonać bystrzy Dniepru, aby dotrzeć do Morza Czarnego, i zostały zatopione. Od 1999 roku te jednostki zaczęto wydobywać z dna Dniepru i przywracać do życia jako eksponaty muzealne.

Przestrzeń ta nie posiada jeszcze oficjalnego statusu muzeum. W przyszłości stanie się jednak jedynym w Ukrainie Muzeum Żeglugi i Budowy Okrętów. W Europie istnieje tylko kilka tego typu placówek. Budynek, w którym przechowywane są jednostki pływające, funkcjonuje równocześnie jako hangar konserwatorski, gdzie przeprowadzane są zabiegi konserwacji, renowacji i zabezpieczenia statków.

Dziś odwiedzający mają okazję zobaczyć na własne oczy oraz dotknąć unikalną kolekcję jednostek kozackich i kotwic, nieposiadającą odpowiedników na świecie.

Można tu poznać kozacki statek z lat 1736–1739, podwójną chalupę Dniepru z 1737 roku, brygantynę z lat 1736–1739 – wszystkie jednostki wojenne XVIII wieku – a także baidak z XIX wieku, statek towarowy, kanoe monoklinowe i inne typy jednostek pływających. Ponadto znajduje się tu największa w Ukrainie kolekcja kotwic, licząca około stu egzemplarzy. Najstarsze pochodzą z X wieku.

Podczas fascynującej wycieczki odwiedzający poznają historię powstania floty kozackiej, budowę statków i ich funkcje, a także procesy konserwacji i renowacji okrętów, jednocześnie mając możliwość wykonania oryginalnych zdjęć jako pamiątki.

2. Muzeum „Fajeton”

„Fajeton” jest największym w Ukrainie muzeum techniki. Na dwóch kondygnacjach znajdują się sześć sal tematycznych: w jednej prezentowane są luksusowe samochody retro; w drugiej – modele bardziej współczesne; w trzeciej – sprzęt wojskowy, w tym słynna „Katiusza”. Następnie można obejrzeć wszystkie wersje samochodów „Zaporożec”, a także motocykle, rowerki dziecięce i hulajnogi. Oddzielna sala poświęcona jest dawnym przedmiotom codziennego użytku. Ekspozycje są stale odnawiane i niemal każdego roku otwierana jest nowa sala. To idealne miejsce na spokojny spacer i fotografie.

3. Kamieniołom Granitu

Kamieniołom granitu w Zaporożu jest miejscem doskonałym do wykonania zdjęć o prawdziwie imponującej urodzie. Kamieniołom istnieje na prawym brzegu Dniepru od 1953 roku. Dotarcie tam nie jest łatwe, ale jeśli obrazy kamieniołomu, które można znaleźć w Internecie, robią wrażenie, to osobiste doświadczenie jego zobaczenia jest jeszcze bardziej poruszające.

4. Kolejka Dziecięca

Kolejna atrakcja Zaporoża znajduje się w pobliżu Parku Dubowyj Haj. Długość Dziecięcej Kolejki Zaporoża wynosi prawie dziewięć i pół kilometra. Trasa przebiega przez tereny podmokłe, obok kompleksu leśnego, dzielnicy mieszkaniowej i kanału do wioślarstwa; obejmuje również tunel o długości 80 metrów. Kolejka dziecięca działa przez cały rok! Dla turystów atrakcyjność zwiększa obecność ogrodu zimowego, dendroparku z roślinami egzotycznymi, sali akwariów oraz mini zoo, znajdujących się na jej terenie.

5. Most Przemienienia

Arcydziełem architekta Przemieńskiego jest ten most o długości 550 metrów i wysokości 54 metrów. Most posiada dwa poziomy i składa się z czterech łuków. Poziom dolny przeznaczony jest dla pieszych oraz prywatnego transportu towarowego, natomiast poziom górny służy jako linia kolejowa. W pobliżu znajduje się inny most, nie tak monumentalny, ale bardzo popularny wśród miłośników sportów ekstremalnych. Most łukowy łączy wyspę Chortycę z częścią miasta położoną na prawym brzegu Dniepru. Na moście znajduje się platforma, na której klub sportowy „Lot Wolny” organizuje skoki ekstremalne z użyciem sprzętu alpinistycznego. Wybór tego mostu nie jest przypadkowy: dzięki jego łukowej konstrukcji skoki wykonywane są w maksymalnie bezpiecznej odległości od samej struktury mostu. Doświadczeni instruktorzy przeprowadzają obowiązkowo instruktaż dla każdego uczestnika. Oprócz skoków na linie (rope jumping), klub „Lot Wolny” organizuje również highline, czyli przejścia po napiętej taśmie na dużej wysokości nad ziemią lub wodą. Klub zapewnia uczestnikom niezapomniane emocje, pomaga pokonać lęki i zdobyć pewność siebie.

6. Tama Asuańska

Zaskakujące jest, że historia arcydzieła inżynierii i największego kompleksu hydroenergetycznego Egiptu zaczęła się w Zaporożu. Na terenie kamieniołomu po prawym brzegu miasta sowieccy wykonawcy projektu egipskiego zbudowali pomniejszoną pięćdziesięciokrotnie kopię jednego z odcinków tamy Asuańskiej. Później obiekt ten służył do dopracowania projektu tamy w Egipcie. Model tamy częściowo przetrwał do czasów współczesnych.

7. Elektrownia Wodna Dnieprowska (DniproHES)

Elektrownia wodna Dnieprowska (DniproHES) jest unikalną konstrukcją hydrauliczną, pierwszą elektrownią wodną w Związku Radzieckim i w swoim czasie największą w Europie.

Budową elektrowni wodnej w Zaporożu kierował akademik Ołeksandr Winter, przy współpracy amerykańskich inżynierów konsultantów: Franka Pfeifera, Wilhelma Meffi, Friedricha Wintera i Georga Bindera, a także inżynierów firmy „General Electric”: Charlesa Johna Thompsona i Huga Coopera.

W wyniku budowy tamy bystrza Dniepru zostały zalane, co zapewniło żeglowność na całej długości rzeki. Dzięki budowie elektrowni rozpoczął się szybki rozwój gospodarczy miasta.

Obok budynku dyrekcji elektrowni znajduje się imponujący gmach Muzeum DniproHES. Obecnie otwarte są dwie sale z ekspozycjami poświęconymi budowie, renowacji i budowie drugiego etapu elektrowni. Podczas wycieczki z przewodnikiem można zobaczyć makietę elektrowni oraz działające turbiny w sali maszyn.

Rano 22 marca 2024 roku, podczas masowego ataku rakietowego i dronów na Ukrainę, siły rosyjskie zaatakowały DniproHES rakietami, uderzając w konstrukcje hydrauliczne i tamę. W elektrowni wybuchł pożar. Dodatkowo rosyjska rakieta trafiła w trolejbus przewożący osoby, który poruszał się po tamie DniproHES.