Kinematografia w Odesie: historia i współczesność

Od Józefa Tymczenki do współczesnego studia filmowego

Tradycyjnie przyjmuje się, że historia kinematografii rozpoczęła się 28 grudnia 1895 roku w Paryżu, kiedy bracia Lumière zorganizowali pierwszy publiczny pokaz filmowy. Odesa ma jednak pełne prawo szczycić się własnym rozdziałem w historii światowego kina. Już 7 listopada 1893 roku, niemal dwa lata przed słynnym pokazem w Paryżu, zaprezentowano tutaj „ruchome obrazy” – filmy „Galopujący jeździec” oraz „Miotacz oszczepem”. Urządzenie, które później stało się podstawą projektora filmowego, skonstruował mechanik Uniwersytetu Noworosyjskiego (obecnie Uniwersytetu Odeskiego) Józef Tymczenko.

Na początku XX wieku Odesa stała się jednym z najważniejszych ośrodków rozwoju produkcji filmowej. W 1907 roku w atelier filmowym „Mirograf”, należącym do urodzonego w Odesie Myrona Grossmana, rozpoczęto realizację pierwszych filmów. Wkrótce atelier przekształciło się w pełnoprawną fabrykę filmową. W 1916 roku przedsiębiorca Dmytro Charytonow wybudował przy Bulwarze Francuskim 33 duży przeszklony pawilon zdjęciowy, który stał się jednym z najważniejszych miejsc realizacji filmów. To właśnie tutaj powstało wiele znanych produkcji, między innymi klasyczny film Piotra Czardynina „Milcz, smutku, milcz”, z udziałem legendarnej gwiazdy kina niemego Wiry Chołodnej.

W 1918 roku w Odesie zaczęło ukazywać się specjalistyczne czasopismo „Ekran”, poświęcone kinematografii. Odesa stała się jednym z pierwszych europejskich centrów rozwoju sztuki filmowej i produkcji filmowej. Do końca 1918 roku, według szacunków historyków kina, powstało tutaj ponad 300 filmów. Były to filmy fabularne, dokumentalne, kronikalne, krajoznawcze oraz wiele innych produkcji, które uczyniły miasto jednym z głównych ośrodków kinematografii tamtej epoki.

23 maja 1919 roku Odeski Gubernialny Komitet Wykonawczy podjął decyzję o nacjonalizacji całego sprzętu filmowego i fotograficznego znajdującego się w mieście oraz przekazał go do Sekcji Filmowej Wydziału Politycznego 41. Dywizji Armii Czerwonej. Od tego momentu kinematografia zaczęła być intensywnie wykorzystywana jako narzędzie agitacji, propagandy oraz działalności oświatowo-sanitarnej. Jednym z pierwszych filmów nowego okresu była produkcja „Rzeżączka”, poświęcona profilaktyce chorób przenoszonych drogą płciową. Mimo że nie zaprzestano realizacji filmów fabularnych i na ekrany trafiały również obrazy fabularne, między innymi „Pająki i muchy”, większość produkcji filmowych tego okresu miała wyraźnie propagandowy charakter.

W 1922 roku Sekcję Filmową przekształcono w Odeską Fabrykę Filmową Ogólnoukraińskiego Zarządu Fotografii i Kinematografii, która bardzo szybko stała się jednym z najważniejszych ośrodków ukraińskiej produkcji filmowej. To właśnie tutaj swoją twórczą drogę w kinie rozpoczął wybitny reżyser Łeś Kurbas, debiutując filmem „Szwedzka zapałka”. W jego kolejnym filmie – „McDonalds” – na ekranie pojawili się wybitni aktorzy ukraińskiego teatru: Amwrosij Buczma i Wasyl Wasylko. W filmie „Ostap Bandura” w reżyserii Wołodymyra Hardina widzowie mogli zobaczyć legendarną Mariję Zańkowecką, natomiast filmy „Dwa dni” oraz „Nocny dorożkarz”, z Amwrosijem Buczmą w rolach głównych, weszły do złotego kanonu ukraińskiej kinematografii i do dziś uznawane są za jej klasykę. Pomnik wybitnego ukraińskiego aktora Amwrosija Buczmy znajduje się na terenie Odeskiego Studia Filmowego jako wyraz pamięci o jednym z najwybitniejszych twórców ukraińskiego kina.

W 1926 roku do Odesy przyjechał Ołeksandr Dowżenko, dla którego właśnie tutaj rozpoczęła się droga do wielkiego kina. W Odeskim Studiu Filmowym zrealizował swoje pierwsze pięć filmów, rozpoczynając karierę, która uczyniła go jednym z najbardziej znanych na świecie klasyków ukraińskiej sztuki filmowej.

Na przestrzeni lat z Odeskim Studiem Filmowym związane były dziesiątki wybitnych twórców kultury. W napisach filmowych można odnaleźć nazwiska Jurija Janowskiego, Iwana Kawaleridzego, Natalii Użwij, Jurija Szumskiego, Dmytra Kapki, Hnata Jury, Stepana Szkurata, Isaaka Babla, Wsiewołoda Pudowkina, Jurija Oleszy, Lwa Nikulina, Mykoły Erdmana, Mykoły Bażana, Heorhija Tasina, Anatolija Marienhofa oraz wielu innych. To właśnie dlatego Odesa jest nie tylko miejscem realizacji wielu legendarnych filmów, lecz także jednym z najważniejszych ośrodków kształtowania się ukraińskiej kinematografii.

Szczególne miejsce w historii światowej kinematografii zajmuje również twórczość Siergieja Eisensteina. Przyjechał on do Odesy, aby na podstawie scenariusza Isaaka Babla zrealizować film „Benia Krzyk”, a w wolnym czasie planował nakręcić niewielki epizod o buncie marynarzy na pancerniku do przygotowywanego filmu „1905 rok”. To właśnie ten pomysł przerodził się jednak w światowej sławy film „Pancernik «Potiomkin»”, który do dziś uznawany jest za jedno z najwybitniejszych dzieł w historii kina. Film „Benia Krzyk” został natomiast zrealizowany później przez reżysera Wołodymyra Wilnera, który powierzył główną rolę Jurijowi Szumskiemu. Po światowym sukcesie filmu „Pancernik «Potiomkin»” jeden z niemieckich krytyków filmowych, pozostający pod ogromnym wrażeniem słynnej sceny na schodach z dziecięcym wózkiem, nazwał słynne odeskie schody Schodami Potiomkinowskimi. W ten sposób nazwa ta na trwałe przylgnęła do zabytku architektury. Dziś jest ona znana na całym świecie i stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Odesy.

Pojawieniu się kina dźwiękowego filmowcy często towarzyszyli żartobliwym powiedzeniem, że początkowo kino było „wielkim niemym”, a wraz z pojawieniem się dźwięku przestało być „wielkie”. W przypadku Odeskiego Studia Filmowego powiedzenie to jednak trudno uznać za trafne. Już w 1931 roku historyczny film „Karmeluk” w reżyserii Iwana Kawaleridzego, choć posiadał jedynie ścieżkę muzyczną, stał się ważnym etapem rozwoju ukraińskiej kinematografii. Z kolei w 1933 roku bohaterowie jego filmu „Koliszczyzna” przemówili własnymi głosami, co potwierdziło udane wejście studia w erę kina dźwiękowego i ugruntowało pozycję Iwana Kawaleridzego jako jednego z najwybitniejszych ukraińskich reżyserów.

W ciągu dziesięciolecia poprzedzającego wybuch II wojny światowej w Odesie powstało 65 filmów fabularnych. Do najbardziej znanych produkcji tego okresu należą „Nazar Stodola” Heorhija Tasina, „Marynarze” Wołodymyra Brauna oraz „Tankowiec «Derbent»” Ołeksandra Fajncimmera. Filmy te do dziś cieszą się dużym zainteresowaniem historyków kina oraz miłośników ukraińskiego dziedzictwa filmowego.

Wybuch II wojny światowej znacząco zmienił działalność Odeskiego Studia Filmowego. W związku z działaniami wojennymi produkcję filmową ewakuowano, a trzy filmy planowane do ukończenia w 1941 roku dokończono już nie w Odesie, lecz w studiach filmowych w Taszkencie i Ałma-Acie. Był to początek nowego etapu w historii ukraińskiej kinematografii, która rozwijała się w realiach wojennych. Wraz z wybuchem wojny wielu pracowników Odeskiego Studia Filmowego zgłosiło się na ochotnika do służby na froncie. Niestety, wielu z nich nigdy nie wróciło do domu. Wśród poległych znalazł się również dyrektor studia, Dmytro Poznański, który oddał życie w obronie swojej Ojczyzny.

Swój wkład w zwycięstwo wnieśli nie tylko aktorzy i reżyserzy. Charakteryzator Wołodymyr Tałała podczas wojny wykonywał wyjątkowo odpowiedzialną misję. Pracując na froncie, po mistrzowsku zmieniał wygląd radzieckich zwiadowców, pomagając im realizować zadania bojowe bez ryzyka zdemaskowania przez nieprzyjaciela.

Istotną rolę w zachowaniu dziedzictwa filmowego odegrał również wieloletni pracownik studia i weteran wydziału dźwięku Jakow Segal. Współpracując z reżyserem Leonidem Łukowem przy filmach „Dwaj żołnierze” oraz „Ołeksandr Parchomenko”, zdołał zachować we własnym archiwum jedyną w Ukrainie kopię legendarnego filmu „Benia Krzyk”. Dzięki temu bezcenne dzieło odeskiej kinematografii zostało ocalone dla przyszłych pokoleń.

10 kwietnia 1944 roku Odesa została wyzwolona spod okupacji nazistowskiej. Wraz z odbudową miasta rozpoczęto również odtwarzanie działalności Odeskiego Studia Filmowego. Powrót do normalnego funkcjonowania okazał się jednak trudny. Zgodnie z decyzją władz Związku Radzieckiego studio zostało ukierunkowane przede wszystkim na zapewnianie zaplecza technicznego i produkcyjnego ekipom filmowym przyjeżdżającym z innych miast.

Odeskie Studio Filmowe dysponowało wyjątkowymi atutami, których nie posiadała większość studiów filmowych tamtych czasów. Łagodny klimat, zróżnicowane krajobrazy oraz dobrze rozwinięta infrastruktura techniczna umożliwiały realizację nawet najbardziej wymagających scen filmowych. Szczególnie cenny był specjalny basen zdjęciowy, w którym odtwarzano widowiskowe bitwy morskie, sceny zatapiania miast, a nawet burze piaskowe. Z tego względu w latach powojennych w Odesie powstawało wiele filmów wprowadzanych na ekrany pod markami innych studiów filmowych. W napisach końcowych takich produkcji często pojawiały się Moskwa lub Leningrad, mimo że znaczna część zdjęć była realizowana właśnie w Odeskim Studiu Filmowym, które pozostawało jednym z najważniejszych ośrodków produkcji filmowej.

W połowie lat pięćdziesiątych XX wieku Odeskie Studio Filmowe przeżyło prawdziwe twórcze odrodzenie. Odzyskało swoją historyczną nazwę, a wraz z nią możliwość realizacji ambitnych projektów artystycznych. Na tle przemian społecznych zachodzących w kraju właśnie filmy powstające w Odesie jako jedne z pierwszych zaczęły odzwierciedlać nowe nastroje oraz poszukiwania artystyczne. Pod szyldem „Odeskiego Studia Filmowego” na ekrany weszły filmy „Morski łowca” oraz „Biały pudel”, które zapoczątkowały nowy rozdział w dziejach studia. Nie bez powodu okres ten bywa nazywany odrodzeniem „Czarnomorskiego Hollywood”.

Jednym z najważniejszych wydarzeń była premiera filmu „Wiosna na ulicy Zariecznej”, który okazał się sensacją nie tylko w świecie kina, lecz także w całym społeczeństwie. Obraz ten odkrył przed szeroką publicznością talenty Marlena Chucyjewa, Feliksa Mironera, Petra Todorowskiego i Radomyra Wasylewskiego oraz zapoczątkował nowy etap w rozwoju ukraińskiej i światowej sztuki filmowej.

W kolejnych latach Odeskie Studio Filmowe podarowało widzom całą serię popularnych filmów, wśród których znalazły się „Opowieść o pierwszej miłości”, „Dwaj Fiodorowie”, „Zielony furgon”, „Pragnienie”, „Nigdy”, „Przyjdź jutro” oraz „Pierwszy trolejbus”. Każdy z tych filmów stał się ważnym wydarzeniem swojej epoki, a wszystkie razem ugruntowały renomę Odeskiego Studia Filmowego jako jednego z czołowych ośrodków sztuki filmowej.

W 1964 roku redaktorem naczelnym Odeskiego Studia Filmowego został Hennadij Zbandut, który wkrótce objął stanowisko dyrektora studia. Dwie kolejne dekady pod jego kierownictwem przeszły do historii jako prawdziwy „złoty okres” Odeskiego Studia Filmowego. Dzięki niezwykłej umiejętności odkrywania i wspierania młodych twórców Hennadija Zbanduta można dziś uznać za jednego z najwybitniejszych ukraińskich producentów filmowych. Potrafił dostrzegać twórczy potencjał i otwierał drzwi studia artystom, którzy z czasem stali się klasykami kina.

To właśnie w tym okresie swoje pierwsze znaczące kroki w świecie filmu stawiali lub intensywnie pracowali w Odeskim Studiu Filmowym między innymi Heorhij Jungwald-Chylkewycz, Stanisław Goworuchin, Wadym Kostromenko, Wadym Łysenko, Ihor Apasjan, Ołeksandr Hryszyn, Hennadij Hłaholew, Ołeksandr Pawłowski, Wilen Nowak, Jarosław Łupij, Jurij Sołomin, Wsiewołod Szyłowski, Kira Muratowa, Siłwa Serhijczykowa, Ołeksandr Polinnikow, Hennadij Kariuk, Leonid Burłaka, Wiktor Krutin oraz wielu innych. Nie bez powodu Odeskie Studio Filmowe nazywano prawdziwą kuźnią debiutów, ponieważ właśnie tutaj rozpoczynały się kariery twórcze wielu przyszłych gwiazd kina.

Plan filmowy w Odesie przyciągał również najwybitniejszych aktorów swoich czasów. Pracowali tutaj między innymi Kostiantyn Stepankow, Bohdan Stupka, Iwan Mykołajczuk, Wołodymyr Basow, Innokientij Smoktunowski, Armen Dżyharchanian, Ivars Kalniņš, Jewhen Jewstyhniejew, Ołeh Dal, Wołodymyr Wysocki, Ołeksandr Szyrwindt, Wiaczesław Tichonow, Rostysław Jankowski, Alisa Frejndlich, Natalia Gundariewa, Marina Niejołowa, Łarysa Udowyczenko oraz wielu innych.

Filmy Odeskiego Studia Filmowego zdobywały uznanie nie tylko wśród widzów, lecz także na najbardziej prestiżowych międzynarodowych festiwalach filmowych. Film „Wierność” w reżyserii Petra Todorowskiego został wyróżniony na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji, a jego późniejszy film „Romans wojskowo-polowy” otrzymał nominację do Nagrody Akademii Filmowej „Oscar”. Na festiwalu filmowym w Hiszpanii nagrodzono filmy „Przygody Pietrowa i Wasieczkina” oraz „Wakacje Pietrowa i Wasieczkina” w reżyserii Wołodymyra Alenikowa. Na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Cannes z powodzeniem zaprezentowano film Ihora Minajewa „Zimny marzec”, natomiast na festiwalu „Debiut” wyróżniono filmy „Na zawsze dziewiętnaście” Mychajła Kacy oraz „Człowiek K” Serhija Rachmanina. Jedno z najwyższych międzynarodowych wyróżnień – Srebrnego Niedźwiedzia Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Berlinie – otrzymała Kira Muratowa za film „Zespół asteniczny”.

W drugiej połowie XX wieku Odeskie Studio Filmowe stało się jednym z najważniejszych ośrodków produkcji telewizyjnych filmów fabularnych w kraju. To właśnie tutaj powstało wiele produkcji, które z czasem weszły do klasyki i do dziś cieszą się niesłabnącą popularnością. Wśród nich znajdują się „D’Artagnan i trzej muszkieterowie”, „Cygan”, „Miejsca spotkania nie można zmienić”, „Fotografie na ścianie” oraz wiele innych.

Szczególne miejsce w historii kina zajmuje film „D’Artagnan i trzej muszkieterowie”, do którego operator zdjęć specjalnych Wsiewołod Szlemow stworzył efektowną animowaną czołówkę z brygantyną. Stała się ona rozpoznawalnym znakiem rozpoznawczym filmu, a z czasem także jednym z symboli Odeskiego Studia Filmowego.

Uznanie zdobywały nie tylko same filmy, lecz również ich twórcy. Autorzy słynnego filmu telewizyjnego „Przygody Elektronika” jako pierwsi przedstawiciele Odeskiego Studia Filmowego zostali uhonorowani Państwową Nagrodą Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Dzięki wysokiemu poziomowi artystycznemu, ogromnej popularności wśród widzów oraz imponującej liczbie udanych filmów fabularnych i telewizyjnych Odeskie Studio Filmowe należało do trzech najlepszych studiów filmowych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, zajmując jednocześnie pierwsze miejsce wśród studiów filmowych Ukrainy. To właśnie w tym okresie ostatecznie ugruntowało swoją pozycję jako jednego z najważniejszych ośrodków produkcji filmowej Europy Wschodniej.

W połowie lat osiemdziesiątych XX wieku Odeskie Studio Filmowe przeżywało okres głębokich przemian. Po odwołaniu w 1984 roku Hennadija Zbanduta ze stanowiska dyrektora studio, mimo zmian kadrowych, zachowało kurs na dalszy rozwój twórczy. Wkrótce do Odesy powrócił Jurij Kowalenko, który właśnie tutaj przed laty rozpoczynał swoją drogę w świecie filmu.

Odeskie Studio Filmowe jako pierwsze spośród studiów filmowych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich przeszło na nowy model ekonomiczny działalności, stopniowo odchodząc od pełnego finansowania państwowego i zapewniając produkcję filmową dzięki własnej działalności. Jednocześnie studio intensywnie rozwijało współpracę międzynarodową. Wspólnie z partnerami z Niemiec utworzono przedsiębiorstwo „Primodesa-Film”, natomiast we współpracy z polskimi filmowcami powstały popularne komedie „Déjà vu” w reżyserii Juliusza Machulskiego oraz „Milion w koszyku ślubnym” w reżyserii Wsiewołoda Szyłowskiego, które odniosły znaczący sukces komercyjny.

W tym okresie w Odeskim Studiu Filmowym zadebiutował kolumbijski reżyser Héctor Sierra Ramírez, ekranizując opowiadanie Isaaka Babla „Grzech Jezusa”. Autorem scenariusza był pochodzący z Odesy Hryhorij Kołtunow – jedyny w historii ukraiński scenarzysta uhonorowany nagrodą Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Cannes.

Jesienią 1988 roku w Odesie odbył się Pierwszy Międzynarodowy Festiwal Filmowy „Złoty Diuk”, który stał się jednym z najważniejszych wydarzeń kulturalnych tamtego okresu. W festiwalu uczestniczyli światowej sławy twórcy, między innymi Marcello Mastroianni, Max Tessier, Klaus Eder i Ranjit Chakraborty, natomiast przewodniczącym jury był wybitny reżyser Eldar Riazanow. Właśnie wtedy zaczęły się również dynamicznie rozwijać Odeskie Międzynarodowe Targi Filmowe, które odegrały ważną rolę w popularyzacji ukraińskiego kina poza granicami kraju.

Równocześnie zwiększała się skala własnej produkcji filmowej studia, a w sali projekcyjnej regularnie odbywały się spotkania klubu filmowego „Miejsca spotkania nie można zmienić”, gromadzące aktorów, reżyserów oraz miłośników kina.

Po odzyskaniu przez Ukrainę niepodległości Odeskie Studio Filmowe przeżyło trudny okres reform. Część doświadczonych filmowców wyjechała do pracy za granicę, przedsiębiorstwo zostało przekształcone w spółkę akcyjną, a następnie częściowo sprywatyzowane. Pomimo wszystkich trudności studio zachowało ciągłość działalności i pozostało jednym z symboli ukraińskiej kinematografii.

W 2017 roku w Spółce Akcyjnej „Odeskie Studio Filmowe” nastąpiły zmiany w kierownictwie. Nowym prezesem został Andrij Osipow, który postawił na współpracę z doświadczonymi specjalistami oraz odbudowę twórczego potencjału studia. Po długim okresie stagnacji filmowcy ponownie otrzymali możliwość realizacji nowych projektów, a samo studio znacząco zwiększyło skalę własnej produkcji. Studio rozpoczęło realizację filmów zarówno samodzielnie, jak i we współpracy z innymi ukraińskimi oraz międzynarodowymi producentami filmowymi. Produkcja objęła pełne spektrum form filmowych – od filmów krótkometrażowych po pełnometrażowe filmy fabularne, co stało się ważnym krokiem na drodze do odrodzenia jednego z najstarszych ośrodków kinematografii w Ukrainie.

W tym okresie widzowie mogli obejrzeć filmy krótkometrażowe „Dziękuję”, „Movie Up”, „Wira” oraz „Pomidorek”, a także pełnometrażowe produkcje „Czerwony”, „Zdrajca”, „Taras. Powrót”, „Czerwony. Bez linii frontu”, „Płomienna rzeka” oraz „Dwie prawdy”. W napisach końcowych tych filmów ponownie pojawił się słynny emblemat Odeskiego Studia Filmowego – brygantyna, która od wielu dziesięcioleci pozostaje jego rozpoznawalnym symbolem.

Nowe produkcje studia zdobyły uznanie na arenie międzynarodowej. Film nestora ukraińskiej kinematografii Wilena Nowaka „Dlaczego żyję” został nagrodzony na licznych międzynarodowych festiwalach filmowych organizowanych w różnych krajach świata. Duży sukces odniósł również historyczno-przygodowy film „Twierdza Hadżybej”, który zwrócił uwagę zarówno szerokiej publiczności, jak i środowiska filmowego, zdobywając liczne wyróżnienia w Ukrainie i za granicą.

Obecnie Odeskie Studio Filmowe nadal się rozwija, łącząc ponadstuletnie tradycje ukraińskiej kinematografii z nowoczesnym podejściem do tworzenia filmów oraz zachowując status jednego z najważniejszych symboli ukraińskiego kina.

W latach 2018–2024 filmy Odeskiej Wytwórni Filmowej zdobyły ponad 50 nagród na międzynarodowych i krajowych festiwalach filmowych. Pracownicy wytwórni zostali również uhonorowani odznaczeniami państwowymi i lokalnymi za znaczący wkład w rozwój ukraińskiej kinematografii.

Pełnoskalowa inwazja Federacji Rosyjskiej na Ukrainę w 2022 roku w istotny sposób wpłynęła na działalność wytwórni. Jej funkcjonowanie zostało dostosowane do warunków wojennych – realizację większości dużych projektów czasowo zawieszono, a znaczna część zespołu pracowała zdalnie, dostosowując się do nowych realiów. Pomimo tych trudności Odeska Wytwórnia Filmowa nie przerwała działalności twórczej. W 2022 roku ukończono ukraińsko-bułgarski film fabularny „Na skraju rzeki”, a także zrealizowano filmy dokumentalne „Wojskowy krawiec” oraz „Znów się śmiać”, poświęcone współczesnym wydarzeniom i ludziom, którzy nawet w czasie wojny nadal tworzą i chronią ukraińską kulturę.

Obecnie Odeska Wytwórnia Filmowa jest nie tylko miejscem powstawania filmów fabularnych i dokumentalnych, lecz także nowoczesnym centrum kultury, łączącym historyczne dziedzictwo z nowymi projektami artystycznymi. Na jej terenie działają dwa muzea – Muzeum Historii Kina oraz Muzeum Techniki Filmowej, których ekspozycje są systematycznie wzbogacane o nowe eksponaty i interaktywne elementy.

Jednym z ważnych kierunków działalności wytwórni jest wspieranie młodych twórców filmowych. W 2019 roku, we współpracy z Ministerstwem Kultury i Polityki Informacyjnej Ukrainy, zainaugurowano Konkurs Projektów Filmów Krótkometrażowych imienia Kiry Muratowej „Krótkie spotkania”. Jego celem jest wspieranie młodych reżyserów, scenarzystów i producentów w realizacji ich pierwszych projektów filmowych oraz zapewnienie im profesjonalnego wsparcia. W sierpniu 2023 roku odbyła się premiera Almanachu filmów nagrodzonych w pierwszej edycji konkursu, natomiast z okazji dziewięćdziesiątej rocznicy urodzin Kiry Muratowej zaprezentowano publiczności drugi almanach.

Odeska Wytwórnia Filmowa aktywnie rozwija również działalność kulturalną i edukacyjną. Regularnie organizowane są tutaj wystawy immersyjne, modernizowane są ekspozycje muzealne, a w ramach KinoHubu odbywają się wydarzenia edukacyjne. KinoHub stał się popularnym miejscem spotkań filmowców, studentów oraz miłośników kina.

Wytwórnia uczestniczy również w organizacji ogólnokrajowego festiwalu filmowego „Kino dla Zwycięstwa”, realizowanego przy wsparciu Państwowej Agencji Ukrainy do spraw Kina oraz Biura Prezydenta Ukrainy. Jednym z największych współczesnych przedsięwzięć jest film fabularny „Reżyser”, poświęcony życiu i twórczości klasyka ukraińskiej kinematografii Ołeksandra Dowżenki.

W 2026 roku Odeska Wytwórnia Filmowa kontynuuje realizację nowych projektów filmowych, muzealnych i edukacyjnych, zachowując status jednego z najstarszych i najważniejszych ośrodków ukraińskiej sztuki filmowej. Od 12 czerwca 2025 roku obowiązki dyrektora przedsiębiorstwa pełni Hanna Wasyliwna Doczewa, kontynuując działania na rzecz dalszego rozwoju wytwórni oraz zachowania jej twórczych tradycji.

Na podstawie materiałów zamieszczonych na stronie internetowej https://www.odesafilmstudio.com.ua/uk

Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Odesie

Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Odesie jest corocznym festiwalem filmowym, organizowanym w ukraińskim mieście Odesa w połowie lipca. Pierwsza edycja odbyła się w 2010 roku.

Przez pierwsze dwa lata festiwal był prezentowany jako wydarzenie dla widzów o szczególnym poczuciu humoru. Z czasem poszerzył swoją formułę i zaczął funkcjonować jako festiwal kina art mainstreamowego, łączącego wysokie walory artystyczne z atrakcyjnością dla szerokiej publiczności. Od 2016 roku program konkursowy obejmuje trzy pełnoprawne sekcje: Międzynarodowy Konkurs Filmowy, Narodowy Konkurs Filmowy Ukrainy (obejmujący pełnometrażowe i krótkometrażowe filmy wyprodukowane w Ukrainie lub powstałe w koprodukcji z Ukrainą) oraz Konkurs Europejskich Filmów Dokumentalnych.

Pierwsza edycja Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Odesie odbyła się w dniach od 16 do 24 lipca 2010 roku. Program konkursowy obejmował 16 pełnometrażowych filmów, natomiast w ramach pokazów konkursowych i pozakonkursowych zaprezentowano łącznie ponad 100 produkcji. Przez pierwsze dwie edycje głównym miejscem wydarzeń festiwalowych – Centrum Festiwalowym, w którym odbywały się pokazy konkursowe oraz wszystkie najważniejsze wydarzenia festiwalu – było kino „Rodyna” w Odesie. Począwszy od trzeciej edycji, w 2012 roku, główną areną festiwalu został Pałac Festiwalowy – sala widowiskowa Odeskiego Akademickiego Teatru Komedii Muzycznej, dysponująca 1260 miejscami. Kino „Rodyna” pozostało Centrum Festiwalowym, w którym odbywają się pokazy Narodowego Konkursu Filmowego Ukrainy, programów pozakonkursowych i retrospektyw, a także warsztaty mistrzowskie. Ceremonie otwarcia i zamknięcia festiwalu oraz tradycyjny czerwony dywan odbywają się w gmachu Odeskiego Narodowego Akademickiego Teatru Opery i Baletu.

Pokazy festiwalowe odbywają się w trzech głównych lokalizacjach: Pałacu Festiwalowym, Centrum Festiwalowym w kinie „Rodyna” oraz Zielonym Teatrze. Od 2019 roku do grona obiektów festiwalowych dołączyło również kino Multiplex.

Najważniejszą nagrodą festiwalu jest statuetka „Złoty Diuk” – odnowiona wersja nagrody o tej samej nazwie, zaprojektowanej przez odeskiego rzeźbiarza Mychajła Rewę dla festiwalu filmowego „Złoty Diuk”, który odbył się w Odesie w 1988 roku. Podczas dwóch pierwszych edycji główna nagroda festiwalu była przyznawana decyzją międzynarodowego jury. Od 2012 roku Grand Prix Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Odesie przyznawane jest na podstawie głosowania publiczności.

Podczas festiwalu pracuje Międzynarodowe Jury, które ocenia Międzynarodowy Konkurs Filmowy i przyznaje nagrody za Najlepszy Film Pełnometrażowy, Najlepszą Reżyserię oraz Najlepszą Rolę Aktorską. W 2012 roku do programu dołączono Narodowy Konkurs Filmowy Ukrainy, w którym nagrodę dla najlepszego filmu ukraińskiego przyznaje Jury Narodowego Konkursu Filmowego. Od 2016 roku Jury Konkursu Europejskich Filmów Dokumentalnych wybiera najlepszy europejski film dokumentalny.

Pierwszą edycję festiwalu odwiedziło ponad 40 tysięcy widzów. Rok później, w 2011 roku, liczba uczestników pokazów przekroczyła 70 tysięcy. Podczas trzeciej edycji Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Odesie w 2012 roku w pokazach uczestniczyło blisko 100 tysięcy widzów, akredytowano około 4500 gości oraz 700 przedstawicieli mediów, transmisje telewizyjne ceremonii otwarcia i zamknięcia obejrzało około 3 milionów osób, a program festiwalu obejmował 85 filmów z 40 krajów.

W ramach festiwalu dynamicznie rozwija się również wyjątkowy projekt edukacyjny – Szkoła Filmowa, obejmująca cykl warsztatów mistrzowskich prowadzonych przez wybitnych gości festiwalu dla studentów kierunków filmowych oraz miłośników kina. Już podczas drugiej edycji uruchomiono kolejny program edukacyjny – „Warsztat Scenariuszowy Interszkoły”, obejmujący seminaria przeznaczone dla ograniczonej liczby scenarzystów wyłonionych w drodze konkursu scenariuszowego. Podczas trzeciej edycji festiwalu, w 2012 roku, w ramach Szkoły Filmowej działała również Szkoła Krytyków Filmowych.

Z biegiem czasu podczas Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Odesie pojawiły się nowe inicjatywy skierowane do przedstawicieli branży filmowej, realizowane pod szyldem Film Industry Office. Wśród nich znalazły się letni i zimowy Rynek Filmowy, pitching ukończonych projektów oraz projektów znajdujących się w fazie produkcji (Work in Progress), a także pitching projektów serialowych EastSeries.

W 2011 roku, w ostatnim dniu festiwalu, Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Odesie otrzymał prestiżowe wyróżnienie przyznane przez Hollywoodzkie Stowarzyszenie Prasy Zagranicznej (Hollywood Foreign Press Association), organizację przyznającą nagrody „Złoty Glob”. Honorowe wyróżnienie przekazał członek stowarzyszenia Gabriel Lerman.

Czwarta edycja Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Odesie odbyła się w dniach od 12 do 20 lipca 2013 roku. Jedną z najważniejszych nowości było ustanowienie nagrody dla najlepszego ukraińskiego filmu krótkometrażowego. Podczas czwartej edycji festiwalu zaprezentowano również retrospektywę filmów Serhija Paradżanowa.

Od 2016 roku podczas festiwalu działa wideoteka, w której można obejrzeć filmy prezentowane w programach konkursowych. Wręczana jest także nagroda „Złoty Diuk” za wybitny wkład w sztukę filmową. W 2017 roku jej laureatami zostali aktorka Isabelle Huppert oraz reżyserka Agnieszka Holland, natomiast w 2018 roku wyróżnienie otrzymały aktorki Ada Rohowcewa i Jacqueline Bisset. Podczas dziesiątej, jubileuszowej edycji Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Odesie laureatami nagrody zostali brytyjski reżyser teatralny i filmowy Mike Leigh oraz legenda francuskiego kina Catherine Deneuve, która była gościem specjalnym jubileuszowego festiwalu. Z tej samej okazji wręczono również dwie honorowe statuetki Odeskiej Wytwórni Filmowej z okazji setnej rocznicy jej powstania.

Podczas ósmej edycji Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Odesie, w ramach sekcji Film Industry Office, oprócz tradycyjnego pitchingu pełnometrażowych projektów filmowych oraz prezentacji filmów znajdujących się na etapie Work in Progress, odbył się również konkurs projektów serialowych Odesa International Film Festival ScriptEast Series Projects oraz warsztaty aktorskie Actor’s Workshop.

W 2023 roku, w związku z rosyjską inwazją na Ukrainę, festiwal odbył się w Czerniowcach.

Piętnasta edycja Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Odesie rozpoczęła się w Kijowie 12 lipca 2024 roku. Ceremonia otwarcia odbyła się w Centrum Kongresowo-Wystawienniczym „Parkowy”. Program pokazów trwał od 12 do 20 lipca.

Szesnasta edycja Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Odesie odbyła się od 24 września do 4 października 2025 roku, gromadząc ponad 43 tysiące uczestników pokazów oraz prezentując 113 filmów. Siedemnasta edycja Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Odesie odbędzie się od 27 sierpnia do 4 września 2026 roku w Kijowie. Ze względu na sytuację bezpieczeństwa będzie to już trzeci rok z rzędu, kiedy festiwal organizowany jest poza Odesą.

Odesa Film Office

---

*Dlaczego nazwę miasta zapisuje się jako „Odesa” tylko z jedną literą „s”?

Nazwę miasta zapisujemy jako „Odesa” tylko z jedną literą „s”, aby uszanować ukraińską pisownię oraz oryginalną ukraińską nazwę. Tradycyjne międzynarodowe formy zapisu z podwójną literą „s” są nadal spotykane, jednak zgodna z ukraińską pisownią nazwa miasta to „Odesa”, zapisywana tylko z jedną literą „s”.

Oficjalna strona internetowa Odesa Film Office znajduje się tutaj (przejdź do strony)